Opinie

'Het draait te veel om de klokkenluider'

Een klokkenluidersregeling in Nederland zou in de eerste plaats gericht moeten zijn op integer bestuur, en niet op de bescherming van de klokkenluider, betoogt Gjalt de Graaf, hoofddocent bestuurswetenschappen aan de VU.

Foto reuters

Het fenomeen 'klokkenluiden' roept zowel heftige emoties als verwarring op. De eerste gebruikers van de Engelse term whistleblowing waren bijzonder negatief over klokkenluiders: in de jaren zeventig van de vorige eeuw werd het veelal als immoreel beschouwd om de vuile was buiten te hangen en zich deloyaal tegenover de eigen organisatie te gedragen. Klokkenluiders werden min of meer als verraders beschouwd. In het beeld van de klokkenluider heeft echter in de loop van de laatste decennia een opmerkelijke omslag plaatsgevonden.

De 'Time persons of the year' in 2002 waren drie klokkenluiders. Uit hetzelfde decembernummer van Time bleek dat 59 procent van de Amerikanen klokkenluiders als helden beschouwden en slechts 19 als verraders. Politici delen dit sentiment ook steeds meer. Zo kondigde president Obama kort na zijn aantreden speciale wetgeving aan die klokkenluiders beter zou moeten beschermen. In Nederland kan het wetsvoorstel van SP-parlementariër Ronald van Raak over het Huis voor Klokkenluiders op veel steun en sympathie rekenen. Velen onderschrijven de algemene stelling dat klokkenluiders belangrijk zijn voor de openbaring van misstanden. Ze spelen dus een waardevolle maatschappelijke rol.

30 jaar lang onrecht
Maar ondanks alle maatschappelijke sympathie voor 'de' klokkenluider, lukt het de Nederlandse politiek nog steeds niet om de zaak van klokkenluider Fred Spijkers af te ronden en wordt hem nu al bijna 30 jaar lang onrecht aangedaan, en wordt hij slecht en zelfs kwaadaardig door het openbaar bestuur behandeld. Ad Bos - die de bouwfraude aan het licht bracht en de belastingbetaler miljarden bespaarde - wordt nog steeds vervolgd voor activiteiten die hij zelf heeft aangebracht.

De Amerikaanse regering trekt alle registers open om klokkenluider Snowden gevangen te zetten - waarbij zelfs snel verslechterende relaties met verschillende landen op de koop toe worden genomen. Overigens wordt Snowden voorlopig in veel Amerikaanse media geen whistleblower, maar 'NSA-leaker' genoemd; het is onduidelijk wanneer je precies klokkenluider bent, en wanneer het lek van informatie. Verscheidene staten in de VS hebben - na een intensieve lobby van de bio-industrie - speciale anti-klokkenluiderswetgeving aangenomen (zogenaamde 'ag-gags') die het naar buiten brengen van beeldmateriaal van dierenmishandeling strafbaar stellen.

Ommekeer
Er is de afgelopen decennia weliswaar een ommekeer in de maatschappelijke waardering voor klokkenluiders te zien, maar de ontwikkelingen zijn niet lineair. Sinds de jaren negentig manifesteren zich twee tegenstrijdige tendensen: enerzijds worden klokkenluiders wereldwijd in allerlei regelingen steeds beter beschermd en hebben vrijwel alle westerse landen inmiddels een officiële klokkenluiderswetgeving ingevoerd. Anderzijds hebben de meeste organisaties extra geheimhoudingsclausules voor hun medewerkers bedongen. Dat heeft in de Verenigde Staten tot meer rechtszaken geleid waarin werkgevers van klokkenluiders geheimhouding eisen.

Zodra het om concrete gevallen van melders van misstanden gaat, en het onszelf raakt - bijvoorbeeld als we denken dat Snowden onze veiligheid in gevaar brengt - zien we klokkenluiders nog steeds eerder als verraders dan als helden. Bij discussies over het 'beschermen' van klokkenluiders, wordt vaak een beeld gecreëerd van de eenzame held die vecht tegen kwaadaardige organisaties en hun kwaadaardige medewerkers. Als het om een abstracte klokkenluider gaat - zoals in de discussie rondom het Huis voor Klokkenluiders - wordt vaak het beeld van een verzetsheld neergezet die ondanks alle persoonlijk risico's voor het goede en tegen het kwade strijdt.

Twee kwaden
Maar Nederlandse organisaties zijn over het algemeen niet kwaadaardig. Een klokkenluider heeft vaak niet een afweging gemaakt tussen een goede en een kwade keuze, maar tussen twee kwaden: hij worstelt met zijn loyaliteit. Snowden heeft de moeilijke afweging moeten maken tussen enerzijds het aan de kaak stellen van een maatschappelijke misstand (dat hier sprake is van een misstand wordt met de dag duidelijker) en anderzijds zaken als geheimhoudingsplicht, loyaliteit naar zijn werkgever, en natuurlijk de gevolgen van het melden voor hemzelf. Een goed functionerende overheid vergt goede publieke organisaties, en die bestaan bij de gratie van ambtenaren die samenwerken en loyaal zijn.

Deze loyaliteit wordt door een klokkenluider beschaamd. Dat maakt dat zijn mededeelzaamheid over de praktijken van de organisatie waarvan hij deel uitmaakt door zijn collega's vaak als verraad wordt beschouwd. Zelfs als die collega's het met hem eens zijn dat er sprake is van een misstand en dat het goed is dat daar iets aan gedaan wordt. Ik heb collega's van ontslagen klokkenluiders gesproken die zeiden: 'Het is heel goed en moedig wat hij gedaan heeft, maar ik wil nooit meer met hem samenwerken.'

Misstanden
Zoals ook het geval was bij de zaak-Snowden, besteden de media meer aandacht aan de klokkenluider en diens motieven, dan aan de misstanden waarop hij de aandacht heeft willen vestigen. Dat is schadelijk. Wij moeten af van onze fixatie op klokkenluiders - ook in het belang van de klokkenluiders zelf.

Uit alle internationale ervaringen blijkt dat klokkenluiderswetgeving die op zichzelf staat - die dus geen deel uitmaakt van een groter juridisch raamwerk - niet werkt. Bovendien is niet alleen van belang hoe de wettelijke regels luiden, maar voornamelijk hoe die in de juridische praktijk worden uitgelegd en door de rechter worden afgewogen tegen andere wetten en belangen. Vrijheid van meningsuiting, recht op informatie en bescherming van klokkenluiders aan de ene kant, moeten door de rechter worden afgewogen tegen vertrouwelijkheideisen en geheimhoudingsplichten aan de andere kant.

De belangrijkste aanbeveling van een Australische commissie die onderzoek deed naar klokkenluiden bij de overheid luidde dan ook: 'to promote accountability and integrity in public administration.' Doel van Nederlandse klokkenluidersregelingen moet ook zijn het vertrouwen van het publiek in de integriteit van het ambtelijk bestel te bevorderen (zoals ook in Canada als expliciet doel gesteld), en de veiligheid van een ieder te beschermen. Nu draait het nog te vaak om de facilitering en de bescherming van de klokkenluider.

Het toekomstige klokkenluidersbeleid in Nederland zou onderdeel moeten zijn van een algemeen integriteitsbeleid. Klokkenluidersregelingen en -meldingen moeten dan gezien worden als sluitstuk. Als onderdeel en instrument van een open en transparante overheid.

Gjalt de Graaf is hoofddocent bestuurswetenschappen aan de VU.

 
Het ging meer om Snowden dan om wat hij te melden had
Meer over