ONZE GIDS DEZE WEEK

'Haast is goed. Het leven is te kort om te ontspannen'

Chemicus en Nobelprijswinnaar Jean-Marie Lehn

De Fransman Jean-Marie Lehn kreeg ooit de Nobelprijs voor Chemie, maar vraag hem naar de hoogtepunten van het bestaan, en het gaat vooral over muziek. En waarom hij zo graag in Groningen komt.

Jean-Marie Lehn Beeld Els Zweerink

Jean-Marie Lehn legt bij aanvang van het gesprek zijn polshorloge op tafel. Een uur, meer hebben we niet en beneden in de hal van het universiteitsgebouw in Eindhoven bouwt de fotograaf natuurlijk ook niet helemaal voor niets haar set op. Drie kwartier dus, om te vernemen waar het wat betreft Jean-Marie Lehn, 75 jaar oud, chemicus, Fransman en Nobelprijswinnaar, op aankomt in het leven. Wat moeten we van de wetenschap weten, van zijn vak, wat moeten we hebben gezien, gelezen en gehoord en welke steden moeten we hebben bezocht?


Kort? Geen zorgen, knikt hij met zijn bekende ironische glimlachje. 'Haast is goed. Het leven is te kort om te ontspannen.' Een man van korte antwoorden, vriendelijk maar gedecideerd.


Bijna dertig jaar geleden alweer stond de toen 48-jarige Lehn met zijn Amerikaanse collega's Cram en Pedersen voor de Zweedse koning en nam met een buiging de oorkonde en medaille voor de Nobelprijs in de Chemie van dat jaar in ontvangst. 10 december 1987 was het, de sterfdag van Alfred Nobel.

Nobelprijs

Achteruit de trap af, terug naar de stoel, zoals het protocol voorschrijft en vooraf was geoefend, ging Lehns blik in de monumentale concerthal van Stockholm onwillekeurig omhoog. Naar het kolossale goudblinkende orgel dat boven de ceremonie op het podium uittorende. Een Walcker uit 1925, wist hij. Een kwestie van je huiswerk doen. Geen plek op aarde die hij bezoekt en waarvan hij niet nagaat welke orgels er zijn en - dat vooral - of er op te spelen is. Op het bakbeest van Stockholm helaas niet. 'Maar een Nobelprijs maakt natuurlijk wel wat goed', grijnst hij.


Wie met chemicus Lehn, onder vaklieden wereldberoemd, praat over wat hem grijpt, komt na wat verhandelingen over moleculen bijna altijd toch bij de muziek uit. Scheikunde, mag hij in lezingen graag filosoferen, is net als muziek een kunstvorm, een vorm van scheppen. Een ander vast element in zijn reportoire: de natuurkunde is voor chemie wat acustica is voor een symfonie. 'De natuurwetten bepalen de mogelijkheden waarmee wij als chemici kunnen werken.'


Als hij niet werkt of op reis is, speelt hij piano, thuis in Parijs, op zijn Steinway of Bernstein. Beethoven liefst. 'Werken en studeren. Meer is er niet in mijn leven.' Hij lijkt er niet mee te zitten.

CV Jean-Marie Lehn

Jean-Marie Lehn is organisch chemicus. Hij werd geboren op 30 september 1939 in Rosheim, Frankrijk als zoon van de dorpsbakker en stadsorganist.

Studeert vanaf 1957 aan de universiteit van Strassburg natuurwetenschappen en filosofie. Vanaf 1966 verbonden aan de faculteit chemie. Maakt in 1968 de eerste moleculaire kooi. Sinds 1980 is hij lid van het Collège de France, sinds 1983 onderscheiden met het Legion d'Honneur.

Krijgt in 1987 de Nobelprijs voor de Chemie toegekend, samen met Donald Cram en Charles Pedersen.

Lehn was getrouwd en heeft twee zonen. Zijn cv vermeldt steevast: atheïst.

Een socioloog van de moleculen

Als zoon van een muzikale bakker in Rosheim, een plaatsje vol vakwerkhuizen in de Franse Elzas bij Strasbourg, kreeg hij onvermijdelijk pianolessen. Orgel leerde hij zich later zelf, op het instrument in de plaatselijke kerk, waar zijn vader elke zondag bij de missen speelde. Zijn beide broers bestudeerden het instrument serieus, en tippen hem nu nog steeds als hij hooggeleerd op reis moet. Ga, als je toch in Nederland bent, even in Zwolle kijken, en in elk geval in Groningen. Doorgaans hebben ze gelijk, zijn broers. Straks zal hij in een verloren moment nog even het orgel van de TU Eindhoven uitproberen. En later vandaag dat van de Radboud Universiteit in Nijmegen. Gisteren was Groningen aan de beurt.


Lehn geldt internationaal als een van de ontdekkers van de manier waarop moleculen kieskeurig kunnen zijn in hun onderlinge omgang. Een socioloog van de moleculen, noemt hij zichzelf lichtvoetig, een kenner van de moleculaire omgangsvormen en waar dat in hun collectiviteit toe leidt. In de jaren zeventig was hij degene die als eerste inzag hoe de wanden van zenuwcellen een onderscheid kunnen maken tussen atomen van natrium en van kalium. Chemisch zijn zulke atomen eigenlijk identiek, het belangrijkste verschil is dat de één ongeveer eenvijfde kleiner is dan de ander.


Lehn demonstreerde in zijn Parijse lab dat bepaalde receptormoleculen holtes vormen waarin het ene atoom net wel past en het andere net niet. Het formaat van ionen, hoe klein ook, bleek cruciaal en Lehn bleek moleculen op maat te kunnen maken, die de ionen eruit pikken. Zo doet de natuur het kennelijk ook, maar inmiddels zijn de selectieve moleculen ook in de chemische industrie niet meer weg te denken. Ziedaar de moleculaire machines van het denken. Het heeft, geeft hij grif toe, iets duizelingwekkends: moleculen die zichzelf doorgronden.


'Mensen zijn soms geschokt als ik zeg dat ook wij niets anders dan moleculen zijn en dat de quantumwetten belangrijker zijn dan de Tien Geboden. Maar het is niet anders. Ons denken, ons handelen, alles is chemie. Ingewikkelde chemie, maar chemie.'

1. Molecuul: 4,7,13,16,21,24-Hexaoxa-1,10-diazabicyclo[8.8.8]hexacosaan

'Vragen naar het mooiste molecuul is raar, zo denken chemici helemaal niet. Maar wat me wel meteen voor de geest komt, is wat we kortweg 2.2.2. noemen. Dat is een ingewikkeld organisch molecuul, een zogeheten cryptand, dat een centrale holte vormt die precies groot genoeg is om een kalium-ion te omsluiten en chemisch te binden. We kregen de Nobelprijs voor de synthese ervan, een wit reukloos poeder dat niet in de natuur voorkomt. Heel onopvallend spul eigenlijk, maar dat wel precies deed wat ik voorspelde: heel specifiek alleen kaliumatomen oppikken, en natrium niet. Mijn wetenschappelijke leven is begonnen met 2.2.2. Als de synthese mislukt was, zat ik hier niet.'

Beeld xx

2. Orgel: De Arp Schnitger (1692) in de Martinikerk, Groningen

'Een van de mooiste barokorgels in Noord-Europa en haast geen Nederlander die het weet. Het huidige orgel klinkt zoals het omstreeks 1740 geklonken moet hebben. Een geweldig instrument met 3.500 hoge en brede pijpen en 53 registers, tweede helft 17de eeuw door de Duitse orgelbouwer Arp Schnitger en zijn zoon Franz Casper gebouwd.


'Als je daarop speelt, begrijp je waarom Schnitger wel de Stradivarius van het orgel wordt genoemd. Het zink klinkt bijna als een strijkinstrument en dat dan in die grote strenge stenen kerk. Heel anders dan hout, dat altijd wat dichter bij de fluit blijft.'

Orgel: De Arp Schnitger in Groningen - 'Een van de mooiste barokorgels in Noord-Europa en haast geen Nederlander die het weet.' Beeld Harry Cock

3. Componist (orgel): J.S. Bach, Louis Vierne, Charles-Marie Widor

'Orgel is een lastig instrument, al was het maar omdat je naar de kerk moet om te studeren. Bovendien zijn er niet heel veel componisten, afgezien van de gigant Bach natuurlijk, Johan Sebastiaan en de anderen. Daar is geen ontkomen aan, Bach.


'Maar er is wel degelijk meer. De Fransman Louis Vierne, bijvoorbeeld, die begin vorige eeuw romantische stukken schreef voor Parijse organisten en zelf organist was in de Norte Dame. Een man met een dramatisch leven, ook. Vrijwel blind, de Eerste Wereldoorlog, ongelukken. Hij stierf in 1939 tijdens een concert achter het orgel.


'Of Charles-Marie Widor, zoon uit een orgelmakersgeslacht en assistent van Camille Sain-Saëns, die in dezelfde periode een reeks prachtige symfonieën voor kerkorgel schreef. Dat is onderschat werk, zeker buiten Frankrijk.'

Componist: J.S. Bach, Louis Vierne (foto), Charles-Marie Widor - 'Vierne schreef begin vorige eeuw romantische stukken voor Parijse organisten.' Beeld Louis Vierne

4. Opera: Don Giovanni (Wolfgang Amadeus Mozart) en Wozzeck (Alban Berg)

'Het intrigerende aan opera is dat het in feite maar op één manier goed te beluisteren is: in de concertzaal. Thuis is eigenlijk geen optie, want het moet hard en je wilt niet dat de buren aan de deur komen om te vragen of het wat minder kan.


'Het mooiste aan levende opera, van Wagner tot Berg en Mozart, is en blijft dat het kunstwerk wordt gecreëerd terwijl jij er als publiek bij bent. De muziek, de zang, het acteren, het is loodzwaar, maar daarmee ook altijd indrukwekkend. Ik kom altijd geschokt naar buiten. Zoals het hoort met kunst. Die moet je uit evenwicht brengen, schofferen, verwarren.'

Opera: Don Giovanni (foto) en Wozzeck - 'Het mooiste aan levende opera is en blijft dat het kunstwerk wordt gecreerd terwijl jij er als publiek bij bent.' Beeld Miriam Tamayo / HH

5. Auteurs: Victor Hugo en Nadine Gordiner

'In mijn dromen lees ik altijd de Russen, Dostojevski, de Gebroeders Karamazov. Maar lezen kost veel tijd en die heb ik niet. Wie die wel heeft, moet in elk geval Victor Hugo lezen. Ik weet dat het tegenwoordig een beetje als oppervlakkige romantiek wordt gezien, als materiaal voor musicals en films. Daar ben ik het niet mee eens. Hugo is fantastisch. Sociaal bewogen en hij laat je dingen zien die je nog niet wist of bedacht had, ook nu nog.


'Dat is wat ik van literatuur verwacht, dat de schrijver onverwachte inzichten biedt die je als lezer verrassen. Dat heb ik bij de oude filosofen Montesquieu en Montaigne, al is dat misschien wat erg Frans allemaal. Ik heb het ook bij Nadine Gordimer, de Zuid-Afrikaanse die in 1991 een Nobelprijs voor de literatuur kreeg. Ik ontmoette haar een keer bij het Nobelcomité in Stockholm en was onder de indruk van wat ze schreef over racisme. De psychologie ervan. Beangstigend, prachtig werk.'

Auteurs: Victor Hugo en Nadine Gordiner (foto) - 'Ik was onder de indruk van wat ze schreef over racisme. De psychologie ervan. Beangstigend, prachtig werk.' Beeld Isolde Ohlbaum / HH

6. Componist (piano, thuis): Beethoven en Bartók

'Beethoven is mijn favoriet om drie redenen. Zijn werk is inventief, heeft kracht en een structuur en je ziet het allemaal groeien in de loop van zijn oeuvre.


'Er is een mooi verhaal over piano sonate nummer 32, opus 111, een donker imponerend stuk. Een Franse componist nummerde zijn eigen oeuvre, en ging van opus 110 naar 112. Waarom was de vraag. Omdat de ultieme 111 al geschreven was, zei hij.


'En zo is het precies. 111 is subliem. Daarnaast speel ik graag Bartók, maar eigenlijk vooral omdat het in mijn gevoel meer Beethoven is. Het is van eenzelfde soort dramatiek.'

7. Wetenschapper: Mendelejev

'Iedereen moet eens goed gaan zitten voor het Periodiek Systeem van de Elementen, dat in 1869 werd opgesteld door de Russische chemicus Dmitri Mendelejev (1834-1907). Een wandkaart van alle denkbare chemische bouwstenen om ons heen, van waterstof tot uranium. Duizelingwekkend om te bedenken dat een levensvorm op een planeet in een uithoek van een melkwegstelsel dat heeft begrepen.'

Wetenschapper: Mendelejev - 'Een wandkaart van alle denkbare chemische bouwstenen om ons heen, van waterstof tot uranium.' Beeld Periodiek Systeem van de Elementen

8. Stad: Praag

'De buitenwijken zijn verschrikkelijk, net als in alle steden. Maar de binnenstad van Praag is niet als Wenen keizerlijk imponerend, maar juist een wonder van menselijke schaal. Een heerlijk mengsel van romaans, gothisch, renaissance, barok, alles tegelijk. En een stad vol muziek, ook, tien tegen een dat je zomaar een concert uit een raam hoort als je er over straat loopt.


'Als ik er kom, ben ik altijd meteen op mijn gemak. Einstein zat er een paar jaar, ook een mooi idee. En Mozart schreef er zijn Don Giovanni. De stad wemelt van de historische plaquettes om het allemaal te herdenken. Dat soort verwijzingen naar het verleden fascineert me.'

Stad: Praag - 'De binnenstad van Praag is een heerlijk mengsel van romaans, gothisch, renaissance, barok, alles tegelijk.' Beeld MICHAL CIZEK / Getty
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.