'Grens tussen klikken en burgerzin moeilijk te trekken'

Klikken is een interessant verschijnsel, zegt pedagoog Bas Levering. Daarom las hij met interesse het artikel in de Volkskrant van donderdag over de geboorte van het verklikken van schietgrage klasgenoten op Amerikaanse scholen....

'Het is héél verwarrend voor een kleuter: de waarheid spreken en daarover door een ouder worden gekapitteld. Want dat is feitelijk wat er gebeurt als hij klikt. Hij kent net het onderscheid tussen waan en werkelijkheid en koketteert met de waarheid. Hij meldt dus ook dat Marietje iets doet dat niet mag. Niet om haar te beschadigen, maar omdat dat nu eenmaal zo ís. Hij begrijpt er dan ook niets van als er ontstemd op zijn geklik wordt gereageerd.'

Klikken is, resumeert de Utrechtse pedagoog Bas Levering, dus een heel interessant fenomeen. Vandaar dat hij met belangstelling heeft kennisgenomen van het artikel, waarin de renaissance van het klikken op Amerikaanse scholen werd aangekondigd.

Daarin stonden, aldus Levering, zo'n beetje alle paradoxen bij elkaar: het aangeven van iemand bij het hogere gezag is uit den boze. Zeker als de aangever iemand wil benadelen, of persoonlijk gewin najaagt. Het wordt nóg heikeler wanneer over leden van de eigen peer group wordt gerapporteerd. In zo'n geval verkeert klikken in matennaaierij en dat geldt in alle culturen als een doodzonde. Maar als het voortbestaan van de groep zelf in het geding is, is zwijgen geen optie meer.

En dat is de laatste tijd aan de orde geweest in de Verenigde Staten: scholieren die schietgrage klasgenoten aangaven bij de autoriteiten. 'Dan heb je het natuurlijk niet meer over klikken', zegt Levering, 'maar over burgerzin.' Maar de grens tussen beide categorieën is moeilijk te markeren, erkent Levering. Ons nationale taboe op klikken heeft misschien ook wel betrekking op honorabele uitingen van civil courage.

Waar dat taboe vandaan komt? Het moet van vrij recente datum zijn, oppert oudtestamenticus Karel Deurloo. 'Het wordt ons in de Bijbel in elk geval niet ingepeperd. Er wordt wel geopponeerd tegen de beschadiging van iemands reputatie. Maar klíkken? Het enige voorbeeld dat mij daarvan heugt, is dat van Jozef. En dat was geen aanbeveling voor klikken.'

Vindt onze huiver om te klikken dan misschien zijn origine in de Duitse bezetting? David Barnouw van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) heeft daar geen aanwijzingen voor. 'Vóór de oorlog was klikken evenmin usance. Niet omdat het niet hóórde, maar omdat het niet nódig was. Onder invloed van een straffe sociale controle bleef de samenleving ook zonder dit soort noodgrepen wel in het gareel. Tijdens de bezetting is zelfs de NSB trouw gebleven aan het beginsel dat kinderen hun ouders niet aangeven. Wij kennen hier geen equivalenten van het Sovjet-Russische jongetje Pavlik Morozov die zichzelf een heldenstatus verwierf door zijn eigen vader aan te geven.'

Dat klikken en sociale harmonie niet samengaan, is ook de ervaring van A. Oosterwijk, hoofd van de R.K. basisschool St. Cyriacus in Hoonhorst (Overijssel). 'We vormen een kleine gemeenschap van vier straten en 600 inwoners. Die weten alles van elkaar. Ouders zijn al van een voorval op de hoogte vóór de kinderen erover hebben kunnen klikken. Dat neemt niet weg dat klikken ook onderdeel kan zijn van de sociale controle. Als een leerling er getuige van is dat een klasgenootje wordt gepest dan moet 'ie dat melden. '

Om dezelfde reden poogt A. Huitema, directeur van de Sint Maartenschool in Bolsward, er de leerlingen van te doordringen dat klikken niet per definitie laakbaar is. Op zijn school is zelfs een protocol van kracht waarin uitzonderingen worden geformuleerd op de regel dat klikken niet mag. 'En dat is bijvoorbeeld het geval bij pesten', zegt Huitema. 'Dat mag - nee: móet - worden gerapporteerd. En dan heb je het dus niet meer over klikken maar over het helpen van anderen.'

Dat kinderen een onderscheid tussen beide kunnen maken, staat voor Huitema vast. Daarmee is niet gezegd dat zij daar ook naar handelen. 'Kinderen geven iemand uit de eigen groep nu eenmaal niet snel aan. Dat geldt in het sociaal verkeer als een zwaar vergrijp. En tegen die loyaliteit kun je als school moeilijk op.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.