‘Gemengde wijk maakt eenzaam’

Interview Immigratie bevordert de creativiteit, zegt Robert Putnam, maar versterkt ook het isolement van sociale groepen ten opzichte van elkaar....

Bij het Haagse ministerie van Financiën stond afgelopen donderdagochtend de beroemde socioloog Robert Putnam op de stoep. Niet om te praten over fiscaal-economisch beleid, maar om Wouter Bos bij te lichten over de invloed van immigratie op sociale cohesie. Zei Bos in zijn rol als partijleider niet onlangs: ‘Integratie is de grote nieuwe sociale kwestie van de komende decennia. Ik moet daar zelf leiding aan geven’? Aldus kwam Putnam hem op z’n wenken bedienen.

De Amerikaanse hoogleraar is on tour door Europa. Overal wordt hij met egards ontvangen, want alle landen in Europa worstelen met de gevolgen van immigratie. Putnam helpt positivo’s over de multiculturele samenleving hardhandig uit de droom. Immigratie van nieuwe etnische groepen maakt dat mensen zich terugtrekken uit de samenleving. Hun vertrouwen neemt af, ze kruipen in hun schulp. Putnam stelde het onomstotelijk wetenschappelijk vast.

De Amerikaanse socioloog is een autoriteit op het terrein van sociale samenhang. Eerder schreef hij Bowling alone, een beroemd geworden verslag van de gestage afbrokkeling van de gemeenschapsbanden in de Verenigde Staten. Ofschoon bowlen steeds populairder is geworden, trok de competitie steeds minder belangstellenden. Mensen bowlen vaker in hun eentje, zo stelde Putnam vast. Deze ontwikkeling werd een metafoor voor afnemende sociale cohesie.

Nu komt daar het effect van immigratie bij, zegt hij. Niet iedereen was daar blij mee. Wetenschappers uit Nijmegen verweten Putnam diens Amerikaanse conclusies te gemakkelijk over te planten op Europa. Maar recentelijk schaarde socioloog Jaap Dronkers zich achter Putnams bevindingen. Ook in Europa neemt in etnisch gemengde wijken zowel bij allochtonen als bij autochtonen het onderling vertrouwen af, verklaarde hij.

Wouter Bos noemde integratie de belangrijkste hedendaagse sociale kwestie. Vindt u dat ook?

‘Het is een cruciaal onderwerp voor alle westerse landen. We kunnen met zekerheid voorspellen dat over twintig jaar alle westerse landen etnisch diverser zullen zijn dan nu. Dat geldt voor Zweden, Nieuw Zeeland, Japan, noem maar op.’

Zelfs als immigratie verder wordt bemoeilijkt?

‘Los van het feit dat ik dat een verkeerde oplossing zou vinden, ja, ook dan neemt de diversiteit toe, alleen al vanwege demografische factoren. In veel westerse landen vergrijst de autochtone bevolking. Immigranten zijn jonger, ze krijgen meer kinderen.

‘Dat brengt allerlei voordelen. Succesvolle immigratie bevordert ondermeer de creativiteit en de economie. Maar diversiteit is ook lastig, zeker in het begin. Immigratie leidt ertoe dat alle betrokkenen in hun schulp kruipen, ook de immigranten zelf. Het effect is niet dat groepen tegenover elkaar komen staan, het racisme groeit niet. Maar binnen elke groep neemt het isolement toe.

‘Op langere termijn leren samenlevingen hiermee om te gaan, zodat positieve effecten gaan overheersen – althans, in de succesvolle gevallen. Mijn eigen Verenigde Staten zijn daar een voorbeeld van. Mijn voorouders kwamen in 1640 naar Amerika. Zij, de zogenaamde pinkfaced people, stonden niet te juichen toen eind 19de eeuw al die Italianen, Polen en Tsjechen binnenstroomden. Dat waren geen echte Amerikanen, vonden ze. Maar twee generaties later was het probleem nagenoeg weg. Toen ik trouwde met de dochter van Russisch-Joodse immigranten keek werkelijk niemand daarvan op.

‘Eigenlijk is die integratie zo succesvol gelopen dat velen denken dat het allemaal vanzelf ging. Maar dat was zeker niet het geval.’

U zegt: immigratie levert uiteindelijk voordelen op. Dan verwijst u naar de VS. Maar immigranten in Europa hebben vaak een andere geschiedenis. Zijn de voordelen voor de zittende bevolking daardoor misschien minder duidelijk?

‘Laten we eerlijk zijn: de voordelen van immigratie zijn altijd onduidelijk voor de zittende bevolking. Daarom zeiden de pinkfaced people: wij willen geen Joden in Amerika. Nu beschouwt iedereen Woody Allen als een Amerikaanse komiek, maar toen noemde men dat Joodse humor. Iedere gemeenschap zegt aanvankelijk: onze immigranten zijn anders.

‘Veel immigranten in Europa zijn moslim, dat is een serieuzer argument. Maar goed, de VS waren overwegend protestants toen al die katholieke Polen en Italianen kwamen. Dat viel ook niet goed bij iedereen. Katholieken zijn loyaal aan de Paus, niet aan ons, zeiden de critici. Daarom ben ik altijd op mijn hoede als religie wordt aangevoerd als argument tegen succesvolle immigratie.

‘Sommige Europeanen klagen dat moslim-immigranten zo vaak samenklitten. Maar dat geldt voor alle soorten immigranten, dat doen ze altijd en overal. Als ik in Amsterdam zou komen wonen, ging ik ook als eerste op zoek naar Amerikanen en naar de McDonald’s. Je raakt in een isolement als je je land en familie verlaat. Daar ga je op zoek naar wat ik bonding (bindend) sociaal kapitaal noem, naar relaties met gelijkgestemden. Waar het vervolgens om gaat is dat dit bindend kapitaal wordt omgezet in bridging (overbruggend) sociaal kapitaal, dus in relaties met mensen met een andere achtergrond.

‘Van de Italianen die naar de VS kwamen klitte de eerste generatie samen. Maar hun zoons en dochters werden lid van de Rotary. Bonding leidde tot bridging. Puur logisch bezien, kun je niet uitsluiten dat dit bij moslims anders werkt en dat hun bindend sociale kapitaal zich niet omzet in overbruggend kapitaal. Maar aangezien de zittende bevolking dit verwijt altijd maakt aan nieuwkomers, vind ik dat de plicht tot bewijsvoering bij hun ligt.’

Nederland is lang verzuild geweest. De laatste jaren zetten we wijkbewoners juist aan tot menging, maar zonder veel succes. Hoor ik u zeggen dat die verzuiling zo slecht nog niet was?

‘Ik onderken het belang van binding. Maar de cruciale vraag is: staat binding overbruggende contacten in de weg? Mijn onderzoek in zowel de VS als Europa toont keer op keer aan dat binding juist leidt tot overbrugging. Ze zijn positief aan elkaar gecorreleerd.’

Dus: groepsvorming stimuleren?

‘Ik zou het in ieder geval niet tegenwerken. Groepsvorming heeft vaak geen stimulans nodig. Ik zou mijn energie gebruiken om overbrugging te stimuleren, want dat is veel moeilijker.’

Hoe krijg je dat voor elkaar?

‘Op school bijvoorbeeld. Met behulp van symbolen. In Amerika hebben veel sporthelden een verleden als immigrant. In Boston, waar ik vandaan kom, beschikken we op dit moment over het beste American football team, het beste baseball team en het beste basketball team. Dat zijn allemaal multi-etnische teams, met zwarten, blanken, Latino’s, Aziaten. Ook de politiek loopt voorop. Nieuwkomers stemmen op mensen die hen vertegenwoordigen, dus in Amerika neemt het aantal Spaanstalige politici snel toe.

‘De VS zijn zeker geen hemel op aarde. Maar wat betreft immigratie bogen wij op meer ervaring dan veel andere landen. Daarom geef ik twee voorbeelden waar uw lezers misschien van opkijken, maar die toch illustratief zijn.

‘Ten eerste noem ik het leger. Dat is een ongelofelijk goed geïntegreerde organisatie. Dertig jaar geleden was dat wel anders. Maar tegenwoordig heeft de gemiddelde Amerikaanse soldaat veel meer interraciale vriendschappen dan de gemiddelde burger. Het leger heeft daar bewust op aangestuurd. Deels door met symbolen te werken, deels door elke unit een eigen, nieuwe identiteit mee te geven. En de soldaat hoeft zijn oude identiteit niet op te geven. Hij blijft ook nog gewoon zwart, of Latino.’

Dat is in Nederland een beladen kwestie. Dubbele nationaliteit wordt gezien als gebrek aan toewijding aan het nieuwe thuisland.

‘In Amerika is een dubbele identiteit de normaalste zaak van de wereld. We spreken over Dutch-American, Russian-American, geen enkel probleem. Dat concept schijnt in Europa niet zo aan te slaan. Je hoort niet vaak spreken over een Indiase Brit of een Turkse Nederlander. Toch werkt dat bij ons heel goed, want het onderstreept het idee dat je beide bent, dat je niet hoeft te kiezen.’

Waarom zou je niet hoeven kiezen? Het is toch een keuze om in een nieuw land een bestaan op te bouwen?

‘Zeker. Maar daarmee verdwijnt je oude identiteit niet. Je kunt hooguit zeggen dat die nieuwe identiteit net iets belangrijker is. Dat is ook het punt van mijn tweede voorbeeld: de rol van religie. Nieuwe Evangelische kerken, die vooral in het zuiden van de VS enorm in opmars zijn, trekken een ongelofelijk divers publiek. Laatst zat ik bij zo’n massale dienst met zesduizend andere kerkgangers, aan mijn linkerhand naast twee Latino’s waarnaast een blondine zat, aan mijn rechterhand een Koreaans stel en daarnaast een zwart echtpaar. Hoe kregen ze dat voor elkaar? Door iets aan te bieden dat nóg meer aansprak dan ieders oorspronkelijke identiteit.’

U zegt: immigratie vergt blijvende aanpassing.

‘Integratie is niet gemakkelijk, maar het is ook niet onmogelijk. Wouter Bos heeft gelijk als hij dit een cruciale kwestie noemt. De landen die dit vraagstuk het snelste goed weten op te lossen, zullen in de 21ste eeuw het succesvolst zijn. Sommige landen zullen daarin slagen, anderen zullen in een intense ideologische strijd belanden die hen veel schade kan berokkenen, ook economisch.’

En hoe schat u de kansen van Nederland in?

Na een lange aarzeling: ‘Ik denk dat ik die vraag niet ga beantwoorden.’

Dat klinkt omineus!

‘Waarschijnlijk zou ik zeggen: dat hangt af van welke politieke krachten in Nederland de boventoon krijgen. En ik wil niet de indruk wekken dat ik de ene partij boven de andere prefereer. Dus laat ik mij beperken tot de uitspraak dat ik zowel een bemoedigende als een ontmoedigende politieke toekomst voor Nederland zie als het om integratie gaat.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.