INTERVIEW

'Geen keuze maken is ook een recht'

VVD'er Patrick van Schie is het niet eens met de donorwet

'Ten diepste onliberaal', vindt Van Schie de donorwet die dinsdag in de Tweede Kamer is aange nomen. 'Mijn lichaam is van mij. De overheid kan daar geen aanspraak op maken.'

VVD`er Patrick van Schie: `Als mensen geen keuze maken, kun je dat niet uitleggen als: ze hebben geen bezwaar, dus mag de staat hun lichaam opeisen.` Beeld Freek van den Bergh

De ontwerp-donorwet was op goede gronden tot 'vrije kwestie' verklaard voordat hij afgelopen dinsdag in de Tweede Kamer in stemming werd gebracht. Bij de stemming kon het dus alle kanten opgaan.

Toch was Patrick van Schie, directeur van de Teldersstichting, het wetenschappelijk bureau van de VVD, 'onaangenaam verrast' over de uitslag. En vooral over het feit dat zeven leden van de 40-koppige VVD-fractie tot de voorstemmers behoorden. Want het wetsvoorstel van D66-Kamerlid Pia Dijkstra is, wat Van Schie betreft, ten diepste onliberaal. 'Mijn lichaam is van mij. De overheid kan daar geen aanspraak op maken. En de overheid mag de burger evenmin het recht ontzeggen om geen beslissing te nemen over het donorschap. Als je dat niet snapt, zou je je geen liberaal mogen noemen.'

Pia Dijkstra wil de burgers aanspreken op hun persoonlijke verantwoordelijkheid. Dat is toch best liberaal?

'Dit voorstel gaat veel verder dan burgers aanspreken op hun verantwoordelijkheid. Dijkstra zegt: we willen dat mensen hun eigen keuze maken. Maar hoever ga je daarin? Hebben mensen ook het recht om geen keuze te maken? Ik vind dat mensen dat hebben, maar D66 ziet dat anders. Ze legt uitstel of afstel van een keuze uit als: geen bezwaar. Dat is onzin. Mensen die geen keuze hebben gemaakt, hebben geen keuze gemaakt. Zo simpel is dat. Dit kun je niet uitleggen als: ze hebben geen bezwaar, dus de staat mag hun lichaam opeisen.'

Maar geen keuze maken is toch vaak hetzelfde als botte onverschilligheid?

'Dat hoeft natuurlijk helemaal niet zo te zijn. Mensen kunnen een heel legitieme reden hebben om nog geen keuze te maken. Maar bovenal gaat het de overheid niets aan. Het is niet aan de overheid om onverschilligheid uit te leggen als stilzwijgende instemming met het donorschap. We hebben het recht om onverschillig te zijn. Ook bij verkiezingen. Iedere burger heeft, goddank, het recht om wel of niet naar de stembus te gaan.'

Als dat recht op onverschilligheid massaal wordt benut, vinden wij dat wel heel zorgelijk.

'Daar kun je ook anders tegenaan kijken. Ik ben gepromoveerd bij de parlementair historicus Joop van den Berg. Die heeft me er weleens op gewezen dat de hoogste opkomstpercentages bij verkiezingen werden geregistreerd in de nadagen van de Weimar Republiek. Hoge opkomstpercentages kunnen dus niet zonder meer als positief teken worden opgevat, zoals een lage opkomst ook niet per definitie zorgwekkend is. Het kan ook een uiting zijn van tevredenheid.'

Drukte bij donorregister

Vooruitlopend op de nieuwe donorwet hebben ruim 23 duizend mensen zich aangemeld bij het Donorregister. Volgens deze wet is iedereen in principe orgaandonor, tenzij een 'nee' is geregistreerd. Bij de nieuwe aanmeldingen hadden 18.890 mensen bezwaar tegen orgaandonatie; 1.626 stelden hun lichaam ter beschikking, en 1.368 stemden in met een beperkte mate van orgaantransplantatie.

4.495 mensen die al geregistreerd stonden, trokken hun toestemming in, zo'n 4.000 personen gaven aan niet langer bezwaar te hebben tegen orgaandonatie. Per saldo is het aantal donoren licht toegenomen, met 94 personen.

Of juist van ontevredenheid.

'Ja, dat kan ook. Dat de opkomst bij de Europese verkiezingen traditioneel zo laag is, al wordt dat door de politiek nog niet opgepakt, zegt iets over de afkeer van de Europese politiek. Burgers hebben het recht om op die manier hun onvrede kenbaar te maken. Maar het belang van dit alles valt in het niets bij de zeggenschap over je eigen lichaam.'

Is de beschikbaarheid van donororganen niet veel belangrijker dan het recht op onverschilligheid?

'Dat vind ik een gevaarlijke opvatting. Daarmee aanvaard je dat je lichaam op het moment van je overlijden, of vlak daarvoor, vervalt aan de staat.'

Mits de nabestaanden daarmee instemmen.

'Ja, maar zo'n gesprek begint toch anders wanneer de beschikbaarstelling van een lichaam als regel wordt gezien en als je als nabestaande met een omgekeerde bewijslast bent opgezadeld.

'Als je de praktijk zoals D66 die voor zich ziet, zou doortrekken, kan dat betekenen dat je ook je zeggenschap verliest over het spaargeld waarvoor je nog geen bestemming hebt gevonden. Of dat erfenissen aan de staat vervallen. Is D66 daar ook voor? Volgens mij niet. Maar het menselijk lichaam kan wat haar betreft wel aan de staat vervallen. Alleen omdat iemand geen keuze heeft kunnen of willen maken. Dat kán toch niet?

'Dat de SP dit wil, snap ik wel. De SP zou alles wel willen nationaliseren. Maar het is verbazingwekkend dat een zich liberaal noemende partij er geen flauw benul van heeft wat liberalisme inhoudt. D66 is altijd een partij van pragmatici geweest. Het denken vanuit beginselen heeft zich hier nooit ontwikkeld. En dat wreekt zich nu.'

Maar de beschikbaarheid van organen dient toch het algemeen belang?

'Dat is een doelredenering, die vaak in de letterlijk zin van het woord beginselloos is. Opmerkelijk dat een partij die zich opwerpt als de incarnatie van de rechtsstaat heel makkelijk artikel 11 van de Grondwet opzijschuift, waarin de onschendbaarheid van het menselijk lichaam is vastgelegd, zomaar, wham, met een doelredenering opzij schuift. Onbegrijpelijk.'

In veel andere landen lijkt dit systeem heel behoorlijk te functioneren.

'Dat is geen argument.'

Nee, een vaststelling.

'Zelfs als die vaststelling juist zou zijn, zou dat zou voor Nederland geen reden moeten zijn dan ook maar de rechten van het individu te verkwanselen. Ook al zouden we het enige land zijn. Daar zouden we trots op moeten zijn.'

Maar u onderschrijft toch wel het doel van het wetsvoorstel?

'Als mensen zelf hun organen beschikbaar willen stellen, is dat prima. Maar voor de overheid zou daarin een bescheiden rol moeten zijn weggelegd. Ze moet niet drammerig iedere keer maar weer met een donorcodicil staan te wapperen. En ze moet al helemaal niet suggereren dat je als fatsoenlijk burger eigenlijk maar één keuze hebt, en dat is donor worden. Want de ondertoon is sterk: je bent een slechte burger als je niet ja hebt gezegd.

'Een neutraal geformuleerde uitnodiging om eens over het donorschap na te denken? Oké. Maar niet doordrammen. Ik wil dus ook niet over het thema worden aangesproken als ik in het stadhuis mijn paspoort kom verlangen. Zoals ik er als kiezer ook geen prijs op zou stellen als een ambtenaar mij in het stemhoekje zou souffleren.'

Bent u bang dat de overheid verder zal oprukken in het privédomein van de burger als de Senaat dit wetsvoorstel tot wet zou verheffen?

'Welk grondrecht van het individu dan het eerst onder vuur zou komen te liggen, weet ik niet. Ik wil ook niet daarover speculeren om politici niet op de verkeerde ideeën te brengen. Maar als dit wetsvoorstel precedenten zou scheppen, zou het nog enger worden dan nu en zie ik een sterke, collectivistisch opererende staat opdoemen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.