'Europese' islam-met-een-knipoog is in gevaar

Europees, gematigd, vriendelijk, dat is van oudsher het karakter van de islam in Bosnië. Maar sinds de Westerse wereld na '11-9' door een soort 'moslimfobie' bevangen is geraakt, wordt deze milde islam bedreigd....

Tijdens de ramadan dronk je gewoon een glaasje minder. Het was ook een goede tijd om te proberen een beetje af te vallen. Christelijke vrienden vonden het leuk om laat op de avond volgens de voorschriften voor je te koken. De islam in Bosnië, dat was de islam met een knipoog. 'Kleine compromisjes met Allah', lacht moslim-journaliste Marima Sijaric.

'Een vriendelijke islam, een gezellige islam', zegt Boro Kontic, burgerrechtenactivist en een van de achtergebleven christelijke inwoners van Sarajevo. Moslims en christenen in Bosnië hielden van dezelfde muziek, hetzelfde eten, dezelfde boeken en films. Ze leefden door elkaar. Ze spraken de zelfde taal. Zo goed leerden ze elkaars religie kennen dat ze het ook leuk vonden daar een beetje in mee te doen. Nog steeds gaan veel Bosnische moslims met Kerstmis naar de kerk. De islam in Bosnië was het bewijs dat het ridicuul is allerhande demonische eigenschappen toe te dichten aan een van de grote wereldreligies, zonder daarbij rekening te houden met een sociale en politieke context.

Ugo Vlaisavljevic, hoogleraar filosofie aan de universiteit van Sarajevo, kijkt enigszins nostalgisch naar het plafond van zijn flat. 'Bij de gewone moslims is die oude open, tolerante houding ondanks de wonden van de oorlog eigenlijk nog steeds intact', zegt hij. 'Helaas wordt er van buitenaf veel aan gedaan die kapot te maken.'

Om de veranderingen in Bosnië te zien, hoeft Vlaisavljevic maar uit het raam van zijn flat naar buiten te kijken. Waar vroeger een speeltuintje was, verrijst nu een gigantische minaret van marmer en plexiglas. Initiatiefnemer en geldschieter: Saudi-Arabië. Wie door de buitenwijken van Sarajevo rijdt, ziet hoe nieuwe kolossale moskeeën als paddestoelen uit de grond schieten. Het ene bouwproject wordt gesponsord door de emiraten, het volgende door Maleisië. 'Dit zijn geen religieuze monumenten', zegt Vlaisavljevic. 'Dit zijn islamtische supermarkten, Allah-garages.'

Zo zie je in Sarajevo wel meer wat je vroeger niet zag. Op straat, tussen de nog steeds van veel kogelgaten voorziene flats, vinden Mekka-kalenders gretig aftrek. De boekhandels liggen vol met nieuwe koranvertalingen, Mohammed-biografieën en boektitels als De roep van de minaret, Over het moslim-zijn en De erfenis van het soefisme. Voor het eerst zijn er veel restaurants die geen alcohol meer schenken. Tijdens de ramadan zagen lunchrooms en snackbars hun omzet de laatste jaren steeds verder teruglopen.

Nieuw in Sarajevo zijn ook de islamitische kledingwinkeltjes. Het aanbod bestaat voornamelijk uit Afghaanse vesten en hoofddoeken. Vooralsnog wil de vrouwelijke bevolking van Sarajevo daar niet aan. Maar de mede met Saudisch geld gefinancierde commerciële tv-zender Hayat brak onlangs een lans voor de hoofddoek door er een aantrekkelijke presentatrice mee op het scherm te laten verschijnen.

Eerder had de zender al opzien gebaard met een reportage over mensen die het tijdens de ramadan toch hadden gewaagd op straat te eten. Zich niet bewust van de verborgen camera, zagen ze zichzelf 's avonds kauwend op de tv. 'Daar werd voor mij een grens mee overschreden', zegt Senad Pecanin, hoofdredacteur van het moslim-opinieweekblad Dani. 'Dat was een inbreuk op elementaire vrijheden en privacy.' Zelf heeft Pecanin het tijdens de afgelopen ramadan met de alcohol 'heel rustig aan' gedaan. 'Maar het moet iedereen vrij blijven staan in die periode te eten en drinken wat hij wil.'

De afgelopen twee jaar voerde Dani een soort journalistieke kruistocht tegen de toenemende invloed van de radicale islam in Bosnië. Die is met name afkomstig van de door de Saudi's opgezette en gesponsorde Actieve Islamitische Jeugd (AIJ), waarvan het ledental de laatste jaren sterk is gestegen, mede als gevolg van de enorme jeugdwerkeloosheid in Bosnië. Allerhande gematigde moslim-politici werden door de AIJ onder vuur genomen. De politieke elite was daarvoor niet ongevoelig. In toenemende mate geeft zij acte de présence in de moskee. 'De islam is in', zegt Pecanin. Het kan om electorale redenen geen kwaad je als gelovige te presenteren.

Vrouwen die geen hoofddoek droegen werden door AIJ-leden op straat lastiggevallen. Tot zijn schrik zag Pecanin tijdens een demonstratie zijn eigen naam op een spandoek, met de kwalificatie 'vijand van de islam'. 'Na de Akkoorden van Dayton in 1995 werden de Iraanse invloeden in Bosnië nagenoeg uitgebannen', zegt hij. 'Maar met de Saudi's gebeurde niets. Toch is het hun openlijk beleden doel van Bosnië een soort Arabische voorpost in Europa te maken.'

Rusmir Mahmutcehajic, islamoloog en auteur van een aantal boeken over de oorlog in Bosnië, is een man wiens zachte stemgeluid contrasteert met de lading van zijn betoog. 'Wie is hier schuldig? De Saudi's die in Bosnië fundamentalisme promoten? Of de westerse wereld, die toeliet dat een gematigde en door en door Europese islamitische cultuur werd verwoest? De Saudi's, die hier monster-moskeeën bouwen? Of Europa, dat toekeek toen eeuwenoude kleine moskeeën werden vernietigd?'

De 1110 moskeeën die tussen 1992 en 1995 door Serviërs en Kroaten werden opgeblazen, behoorden tot het Europese culturele erfgoed, zegt Mahmutcehajic bijna fluisterend. Met hun lage houten minaretjes waren zij in harmonie met landschap en traditie. De verwoesting van de culturele erfenis van de moslims - behalve moskeeën werden talloze musea en bibliotheken door het leger van generaal Mladic weggevaagd - is voor Europa 'net zo'n groot verlies als de verwoesting van het Rijksmuseum, Delft en Leiden zou zijn'.

'Zowel christendom als islam kwam vanuit het Midden-Oosten naar Europa. Als Jezus en Mohammed tegelijk hadden geleefd, hadden zij elkaar kunnen verstaan. Als de culturele erfenis van de islam in Bosnië niet Europees is, dan is die van het christendom dat ook niet. Toch liet Europa tien jaar geleden toe dat een holocaust tegen de Bosnische moslims plaatsvond. Tweehonderdduizend mensen kwamen om. Niettemin werd met Mladic onderhandeld, wat hetzelfde was als onderhandelen met Hitler. Ergens in het onderbewuste sluimerde toch het idee dat de moslims niet bij Europa horen.

'Door de verwoesting van Bosnië toe te laten, werd ruimte gecreëerd voor andere destructieve krachten. Het Westen heeft zelf de weg gebaand voor de Saudi's.' Het is eigenlijk verbazingwekkend dat bij de bevolking de tolerante islam vooralsnog prevaleert, zegt Mahmutcehajic, zeker als je de anti-islamitische hysterie die na 11 september in het Westen losbarstte in ogenschouw neemt.

'Elf september heeft een zeer negatieve invloed gehad op het herstel van de multi-etnische samenleving in Bosnië', zegt Senad Pecanin. 'Servische en Kroatische nationalisten stelden triomfantelijk: zien jullie nu tegen wie wij oorlog hebben gevoerd? Opnieuw probeerden zij het idee te promoten dat in Bosnië een botsing van beschavingen had plaatsgevonden, in plaats van een vanuit Servië en Kroatië geplande oorlog tegen de Bosnische overheid met als doel Bosnië in tweeën te hakken. Het kwalijkst was dat vertegenwoordigers van de internationale gemeenschap hun beschuldigingen van wijdverbreid moslimfundamentalisme in Bosnië ineens serieus namen.'

De moslim-intelligentsia in Sarajevo voelden zich door die plotselinge liëring met Osama bin Laden hoogst beledigd. 'Bin Laden is gevormd door Hollywood-films. Met de spirituele overdracht van de islam heeft het gedrag van hem en zijn volgelingen helemaal niets van doen', schreef Dzevad Karahasan enigszins bitter. 'Bin Laden denkt commercieel, houdt van techniek en is uit op effectbejag. Met Bin Laden hebben de Amerikanen eindelijk een vijand gevonden die voor hen begrijpelijk is. Hij bedient zich van de zelfde registers als zij.'

In de maanden na 11 september verschenen in de westerse pers verhalen over grote aantallen moslim-fundamentalisten die na het einde van de oorlog in Bosnië zouden zijn achtergebleven. 'Tijdens de oorlog vochten vrijwilligers uit verscheidene Arabische landen aan moslim-zijde, zoals er Russen vochten aan Servische kant', zegt Marima Sirajic. 'Maar het ging nooit om de aantallen die in de westerse pers werden genoemd. Het waren er hoogstens enkele duizenden.' Reeds voor het einde van 2000 waren vrijwel alle 'vrijwilligers' die niet met Bosnische vrouwen waren getrouwd gedwongen naar hun land van herkomst teruggekeerd, zegt Sijaric, die in Zenica sprak met de enkele tientallen achterblijvers.

Na 11 september belandden deze achterblijvers evenwel in het centrum van de internationale aandacht. Eind 2001 werden op last van de Verenigde Staten zes Algerijnen gearresteerd die met Bosnische vrouwen gehuwd waren. Tijdens de zes maanden dat zij in voorarrest zaten werd geen enkel bewijs tegen hen gevonden. Het gevolg was dat het Bosnische hooggerechtshof hen vrijsprak, daarin gesteund door de Europese Unie, Amnesty International en het Helsinki Comité. Onder zware druk van de VS leverde de Bosnische regering hen korte tijd later toch uit. De Algerijnen zitten nog steeds gevangen in Guantanamo Bay.

De Bosnische publieke opinie reageerde verontwaardigd. Duizenden mensen gingen de straat op. 'Ook wij veroordeelden deze uitleveringen unaniem', zegt Senad Pecanin van Dani. 'Het was een merkwaardige situatie: voor het eerst in ons bestaan zaten we op één lijn met de Actieve Islamitische Jeugd. De Amerikaanse ambassade reageerde woedend. We waren altijd hun favoriet geweest. Ineens stuurden ze ons geen uitnodigingen meer. Subsidies werden van de ene op de andere dag stopgezet.'

De uitlevering van de Algerijnen droeg ook bij aan het verlies van de gematigde, volledig seculiere Sociaal-Democratische Partij en van de moslim-nationalistische Partij van de Democratische Actie bij de verkiezingen van afgelopen herfst. 'Mensen voelen zich in hun identiteit bedreigd', zegt Pecanin. 'Dat is het stomme: door mensen alsmaar als fundamentalisten te stigmatiseren, zorg je ervoor dat ze zich op den duur ook zo gaan gedragen.'

De huidige eendimensionale Amerikaanse buitenlandse politiek en de toegenomen negatieve perceptie van de islam in het Westen drijven in Bosnië de natuurlijke bondgenoten van Europa in het nauw, zegt Ugo Vlaisavljevic. Hij kan zich voorstellen dat ze in Brussel denken: ach, het is Bosnië maar. 'Maar Bosnië is een soort Europa in het klein. Wat op het spel staat, is de Europese identiteit. Laat je toe dat zich hier een 'wij' tegenover 'zij' mentaliteit wortelt, dan verliest Europa als geheel. Bosnië is de toekomst van Europa.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.