INTERVIEW

'Europa zegt: word maar visvoer'

Erna Rijnierse, arts op het reddingsschip de Aquarius

'Naar schatting 1 op de 23 vluchtelingen die de oversteek vanuit Libië naar Italië waagt, verdrinkt. Als je naar deze mortaliteitscijfers kijkt zou migratie medisch gezien een ernstige ziekte zijn.' Voor Erna Rijnierse (44), de Nederlandse arts van Artsen zonder Grenzen aan boord van het reddingsschip de Aquarius, is het vanzelfsprekend dat haar werkgebied tijdelijk  is verplaatst van conflictgebieden in Afrika en het Midden-Oosten naar de Middellandse Zee.

Erna Rijnierse (l), een dokter van Artsen zonder Grenzen, verwelkomt en onderzoekt aan boord van het reddingsschip de Aquarius een van zee geredde vluchteling. Beeld ap

'Maar', zegt ze. 'Ik vind het schandelijk dat we hier überhaupt moeten zijn. Dat Europa de deur dicht gooit voor mensen die op de vlucht zijn en zegt: nu zijn het er te veel, zoek het maar uit. Word maar visvoer.' Rijnierse is een van de weinige artsen bij de organisatie die van haar werk haar levensvervulling heeft gemaakt. Terwijl de meeste artsen gemiddeld na een half jaar of twee jaar weer 'normaal en goed betaald' werk zoeken thuis, laat zij zich al tien jaar sturen naar landen als Zuid-Soedan (vluchtelingen), Centraal Afrikaanse Republiek (burgeroorlog), Zimbabwe (cholera), Haïti (aardbeving) of Sierra Leone (Ebola).

Ze kent de situaties van bootvluchtelingen als geen ander. 'Mensen vragen wel eens wat ik hierna ga doen, maar dan denk ik: hoezo hierna? Ik heb het leukste werk van de wereld.' Het bijzondere van het werk op de Middellandse Zee vindt Rijnierse dat er zoveel nationaliteiten aan boord zijn. 'Normaliter zijn het er hooguit twee; de burgers zelf en de vluchtelingen van een buurland. Hier heb je de kaart van Afrika aan dek.'

Die 'kaart van Afrika' op jouw dek verontrust Europa. Mensen zijn bang dat het hele continent hierheen vlucht. Hoe kijk je daar tegenaan?

'Ik ben dokter. Mijn werk is om hulp te verlenen aan mensen in nood. Het is niet aan mij om te bepalen wie wel of niet naar Europa mag komen, maar ik vind wel dat iedereen het recht heeft om hulp te vragen. Ik ken de miserabele omstandigheden die deze mensen ontvluchten, dus ik heb er misschien meer begrip voor dan anderen. Veel landen die wij veilig noemen, zijn dat niet. Ik had hier een meisje uit Kameroen wiens hele familie was uitgemoord door Boko Haram, een ander die jarenlang was mishandeld en uitgebuit in een bordeel in Nigeria. Hebben zij geen recht om te vluchten?'

Interactief: aan boord van de Aquarius

Volkskrant-journaliste Carlijne Vos ging samen met AP-fotograaf Bram Janssen aan boord van de Aquarius, een reddingsschip dat wordt ingehuurd door Artsen zonder Grenzen en SOS Mediterranee.

Velen vinden van niet...

'Ja, die zeggen op sociale media dat ze blij zijn als er weer een boot met 800 mensen is verdronken. Dat scheelt weer. Ik vind dat onbegrijpelijk. Het gaat om mensen zoals jij en ik, met kleine kinderen of bezorgde ouders thuis. Je moet wanhopig zijn om zo'n riskante overtocht te maken. Dat begrijpen ze niet; het is een ver-van-mijn-bed-show. Ik denk wel eens dat mensen zich zo veilig voelen in Nederland dat ze zich niet meer kunnen inleven in hoe het is om alles achter je te moeten laten en maar een kant uit te kunnen: weg van het gevaar. Veel vluchtelingen die naar Libië zijn gekomen voor werk, kunnen eenvoudigweg niet meer terug door de chaos daar. De enige uitweg is over zee naar Europa. Ik mag hopen dat wij ergens worden opgevangen als wij om een of andere reden Europa zouden moeten ontvluchten.'

Mirakel

In de duisternis van de Middellandse Zee is het redden van bootvluchtelingen onbegonnen werk. Vanaf reddingsschip Aquarius ziet verslaggeefster Carlijne Vos hoe zich soms toch een mirakel voordoet. (+)

Heb je moeite met het gebrek aan compassie in Europa, in Nederland?

'Ja, mensen stellen me vaak vragen vanuit angst. Toen ik terugkwam uit Sierra Leone waren ze bang voor besmetting met ebola. Het is goed om kritische vragen te stellen, het is ook goed om tot de conclusie te komen dat je het soms niet met elkaar eens bent. Maar het blijkt moeilijk om irrationele angsten weg te nemen met rationele argumenten. Dat is niet altijd even fijn om te merken.'

Rijnierse, geboren in het Limburgse Oss, wist als kind al dat ze arts in Afrika wilde worden. Ze volgde de hbo-opleiding verpleegkunde om door te kunnen stromen naar de studie geneeskunde. Specialiseerde zichzelf verder in gynaecologie, chirurgie en tropengeneeskunde en vertrok. Congo Brazzaville was haar eerste missie, daarna volgde Zimbabwe waar een cholera-epidemie heerste. 'De sterftekans was 50 procent, maar die daalde onmiddellijk tot onder de 2 procent na interventie. 'Het was zo dankbaar om direct resultaat van je werk te zien.'

Geredde vluchtelingen verlaten het reddingsschip de Aquarius. Beeld ap

Hoe anders is het om noodhulp te verlenen op de Middellandse Zee?

'Een boot is niet van elastiek; je werkruimte is beperkt. Daar tegenover staat dat het leven aan boord luxueus is in vergelijking met de omstandigheden waarin ik normaal werk. Maar het belangrijkste verschil is dat dit gezonde mensen zijn die toevallig in vreselijke omstandigheden terecht komen. Eerst moeten ze zien te overleven op een vrachtwagen in de Sahara, dan worden ze in Libië mishandeld - we zien de bewijzen daarvan telkens aan boord - om vervolgens op een gammele boot te stappen.

'In een vluchtelingenkamp zie je mensen ook ondervoed en getraumatiseerd aankomen, maar ze gaan niet dood als we niet onmiddellijk ingrijpen. Hier is dat wel zo. Als we te laat komen, verdrinken ze. Dat blijft gek. Zo'n reddingsoperatie verbindt ook meer. Je hebt veel tijd samen om te babbelen aan dek voordat je een Italiaanse haven hebt bereikt. Laatst vonden we na afloop een keurig handgeschreven briefje op het dek met telefoonnummers en namen. We waren allemaal in plaatsvervangende paniek. Van wie was dat briefje? Wie zit er nu in Europa zonder dat hij zijn familie kan bereiken om te vertellen dat hij nog leeft?'

Onbemand

De Aquarius, een van de drie reddingsschepen van Artsen zonder Grenzen, ligt dinsdag voor de zevende achtereenvolgende dag te wachten voor de Libische kust. Door de ruwe zee konden mensen mogelijk de afgelopen week niet vertrekken vanaf de kust. Naar verwachting volgt een grote stroom rubber bootjes zodra de wind is gaan liggen. Logistiek vormt dat een probleem. Wanneer reddingsschepen allemaal tegelijkertijd moeten terug varen naar Italië om migranten af te zetten, is de reddingszone 20 zeemijl voor de Libische kust lange tijd onbemand.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.