'EU is overbezorgd, de Duitsers te bemoeizuchtig'

Interview met minister Konrad Szymanski

Vandaag heeft de Europese Commissie besloten een vooronderzoek in te stellen naar de omstreden mediawetgeving van de Poolse regering. Dat kan leiden tot de EU-strafbank. Warschau spreekt van een hetze, geleid door Duitsers.

Polen betogen afgelopen weekend tegen ingrijpen bij de omroep. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

Het spant weer eens tussen Polen en Duitsland. Voor het ministerie van Buitenlandse Zaken in Warschau staan maandag cameraploegen te wachten. De nieuwe conservatieve regering heeft de Duitse ambassadeur ontboden na uitlatingen van Duitse politici in Europa.

Europees commissaris Günther Oettinger heeft gedreigd dat Polen in de Europese Unie het stemrecht wordt ontnomen als blijkt dat een aantal nieuwe wetten de vrijheid ondermijnt van de media en het Constitutionele Hof. Martin Schulz, de Duitse voorzitter van het Europees Parlement, vergelijkt de nieuwe heersers in Polen met Poetin.

De Duitse kritiek rijt oude wonden open, zeker bij de rechts-nationalistische regering van Recht en Gerechtigheid (PiS). Minister van Justitie Zbigniew Ziobro schreef Oettinger een brief. 'Je eiste dat Polen onder toezicht wordt geplaatst. Zulke bewoordingen uit de mond van een Duits politicus roepen de slechtst mogelijke associaties op bij de Polen. Ook bij mij, ik ben de kleinzoon van een Poolse officier die in de Tweede Wereldoorlog in het ondergrondse leger vocht tegen het 'Duitse toezicht'.'

Poolse kwestie

Lees hier de uitgebreide analyse over hoe de Europese Commissie op eieren loopt in de kwestie rond de Poolse mediawet.

Even krabben en de korst ligt eraf in een land dat in het verleden herhaaldelijk werd binnengevallen, bezet en opgedeeld door zijn buren. Het Rusland van de tsaar, het Oostenrijk van de Habsburgers, het Pruisen van de Hohenzollerns, het Rusland van Stalin, het Duitsland van Hitler.

In de hal van het gebouw van de minister voor Europa staat een vitrinekast met documenten die aan deze geschiedenis herinneren. Maar de minister, de 46-jarige Konrad Szymanski, is voorzichtiger dan zijn collega van Justitie. Hij ziet hoe het politieke klimaat is gepolariseerd sinds PiS afgelopen najaar een absolute meerderheid won en de macht overnam van het centrumrechtse Burgerplatform. In Polen radicaliseren beide kanten, de EU is overbezorgd en de Duitsers zijn te bemoeizuchtig, vindt de minister. 'Het is allemaal zo emotioneel. Dat helpt niet.'

Konrad Szymanski.

Hoe legt u aan Brussel uit dat uw bemoeienis met het Constitutionele Hof geen bedreiging is voor de pluralistische democratie?

'De crisis met Hof begon toen de vorige regering probeerde de wet te veranderen en de verkiezing van rechters te versnellen, zodat ze nog snel hun eigen mensen konden benoemen. Wij zijn daartegen in geweer gekomen en bepaalden dat nieuwe rechters moesten worden gekozen door de nieuwe parlementaire meerderheid. Het gaat om vijf van de vijftien rechters. Het Hof is nu pluralistisch, want nog steeds is de meerderheid van de rechters gekozen door de vorige regering.'

En wat gaat u zeggen over de mediawet?

'Het enige wat we bij de publieke omroep veranderen is de benoeming van de leiding. Met de raad die toeziet op de kwaliteit van de programma's bemoeien we ons niet. In bijna alle Europese landen hebben regering en parlementaire meerderheid invloed op de publieke zenders. Altijd is er dan de spanning tussen politiek en media. Maar ik ben er vrij zeker van dat de nieuwe leiding een open, pluralistische omroep wil. Beter in elk geval dan onder de vorige regering die de staatsradio en -televisie volledig domineerde. Laten we oordelen na een paar maanden.'

Mag de EU zich ermee bemoeien?

'Volgens de wet wel. Maar in dit geval is zij politiek overgevoelig. In een substantieel deel van de publieke opinie in Polen valt dit slecht. Brussel wordt ervan verdacht partij te kiezen in het politieke debat. Dat werkt contraproductief. Het kan veel Polen euro-sceptischer maken. Laten we ons concentreren op de vluchtelingen en de problemen aan de oostgrens. We verliezen tijd met een kunstmatig debat.'

Wat vindt u van de opmerkingen van Duitse politici als Oettinger en Schulz?

'Volslagen destructief. Zeer schadelijk voor de publieke opinie. Het aantal Duitse politici dat zich met het binnenlandse debat in Polen bemoeit, ligt ver boven het Europese gemiddelde.'

 Was dat ook zo onder het Burgerplatform? Of is het vanwege de conservatieve regering?

'Ja, dat denk ik. We hadden jarenlang een probleem met een eenzijdige publieke omroep. Niemand zei daar wat van.'

De Poolse minister van Buitenlandse Zaken ageert tegen een progressief keurslijf en benadrukt het belang van traditionele Poolse waarden. Dreigt in Europa een culturele oorlog à la Amerika?

'Als we een culturele oorlog willen vermijden, moeten we accepteren dat het continent heel divers is. Dat is zijn schoonheid. Je hebt landen met een seculiere traditie, een katholieke, een protestantse. De minister wilde zeggen dat Europa niet mag worden verenigd rond één sociaal model.'

 Sommige Polen klagen dat West-Europa weinig afweet van het oosten en neerbuigend is.

'Die indruk heb ik soms. Ik voel me niet bevoogdend behandeld, maar soms krijg ik het idee dat we teveel in onze eigen keuzes geloven. Dat we denken dat onze eigen ervaringen universeel zijn, de enige weg die we objectief gezien kunnen volgen. Beter is wat meer scepsis, ook over onszelf. Een goede Europese traditie. Polen is een stabiele democratie. Het enige uitzonderlijke is dat in de verkiezingen één partij (de PiS) zowel het presidentschap als de absolute meerderheid in het parlement heeft gewonnen. Nu horen we grote woorden over een staatsgreep, een poetinisatie, maar Polen is nog steeds een zeer divers land.'

Geen Hongaarse toestanden?

'Wat is er verkeerd aan Hongarije? Premier Orbán won een tweederdemeerderheid. Dat gebeurt zelden. West-Europa is gewend aan wankele coalities. We kunnen ons echter beter afvragen waarom zoveel Hongaren Orbán vertrouwen. De regeringen voor hem waren corrupt en niet succesvol. Toen hoorden we West-Europa nauwelijks.'

Uwe Poolse regering heeft moeite met de opvang van vluchtelingen uit het Midden-Oosten. Voelt zij zich gesterkt daarin door 'Keulen'?

'Nee, dat schrijnende voorbeeld van sociale ontsporing wil ik niet gebruiken als het enige argument dat we gelijk hebben dat het aanpassingsvermogen van de migranten zeer beperkt is en dat we op de rand staan van een crisis of oorlog in de samenleving. Je moet zorgvuldig zijn met zo'n analyse. Maar het laat wel zien dat we een probleem hebben met het sociale aanpassingsvermogen van migranten. Meer en meer van hen - vanzelfsprekend niet allemaal - staan behoorlijk vijandig tegenover onze manier van leven. Zij zijn radicaal en om een of anderen reden ontevreden. Dus moeten we zeer voorzichtig zijn.'


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.