'Een confetti van windmolens en zonneparken dreigt Nederland te overspoelen.' Maar kan het ook anders?

Het aantal zonneparken in Nederland neemt razendsnel toe. Zo ontstaan nieuwe Nederlandse energielandschappen. De burger protesteert tegen de aantasting van zijn uitzicht. Kan het ook anders dan die eindeloze akkers vol blauwgrijze panelen?

Bemmel - Zonnepark op het water in de Lingewaard. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Twee wandelaars met hond zwaaien het eiken poortje open van De Kwekerij. Ze lopen in zacht avondlicht langs de uitkijkheuvel en verdwijnen tussen de zonnepanelen. In het park van 7 hectare in het Gelderse Hengelo staan zevenduizend panelen met zonnecellen, maar zijn ook wandelpaden en waterpoelen aangelegd. Een kwartier later keren de wandelaars terug, ruim op tijd voor de sluiting van het park bij zonsondergang.

Solarpark De Kwekerij was even het grootste zonnepark van Nederland, althans toen de plannen zes jaar geleden op papier werden gezet. Grootschalige opwekking van zonne-energie was nog zeldzaam. Uit het buitenland waren de beelden bekend van eindeloze velden met de blauwe fotovoltaïsche panelen.

‘Van die grote blauwe vlakken’, noemt Ton Koenders ze, ondernemer in zonneenergie en een van de initiatiefnemers van De Kwekerij. ‘Een zonnepark kan ook worden ingepast in het landschap en een bijdrage leveren aan natuurontwikkeling. Je hoeft er geen hek omheen te zetten.’

Geldermalsen - Zonnepark op voormalige vuilstort langs de A15. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Naast het zonnepark staat een nieuwbouwbuurt, waarvan de bewoners intensief werden betrokken bij de opzet en openstelling van het park. ‘Het voelt nu aan als hun zonnepark’, vertelt Koenders.

Over 25 jaar worden de zonnepanelen weggehaald en blijft een park over, zo is de bedoeling. De panelen en overige techniek werden gerealiseerd met een investering van een particulier en subsidie van het Rijk. Het groen werd betaald door de provincie Gelderland en wordt beheerd door een stichting met vrijwilligers.

Koenders: ‘We hadden misschien twee keer zoveel zonnepanelen kunnen neerzetten, maar dan had je geen natuur, geen speelruimte en geen wandelpaden gehad.’

Het zonnepark in Hengelo ging vorige zomer open. De voorbereiding werd niet gehinderd door een enkel bezwaarschrift. Dat is bijzonder, want de aankondiging van een zonnepark leidt vaak tot een storm van protest van omwonenden. In het Groningse Hoogezand-Sappemeer, bijvoorbeeld, houden omwonenden nog steeds een park tegen met een beoogde 320 duizend panelen. De grootte van het terrein: 225 voetbalvelden. Ook volgens de rechter hield het ontwerp te weinig rekening met hun uitzicht. Nu wordt overlegd over de aanleg van een groene zoom om het park, met struikgewas als schuilplaats voor wild, bloemrijke grasvelden en een boomsingel.

Snelle groei

Zo wordt op tal van plaatsen in Nederland gevochten om plek, toestemming en vormgeving van zonneparken. Een bonte verzameling van zonneparkbedrijven, provincies, grondeigenaren, burgerclubs en andere partijen beloofden elkaar eind maart in een Green Deal dat burgers voortaan vooraf hun mening mogen geven over de aankleding en inrichting van het zonnepark in hun buurt. Alles voor meer draagvlak, minder protest en dus minder vertraging voor de energietransitie.

Dat is van belang, want het Klimaatakkoord van Parijs van 2015 verplicht tot een razendsnelle toename van de productie van hernieuwbare energie. En dat zal leiden tot een ingrijpende verandering van de Nederlandse horizon, waarschuwen energieonderzoekers en landschapsarchitecten. We waarderen inmiddels de molens van Kinderdijk (krachtbron voor waterbeheer) en de Loosdrechtse Plassen (gegraven voor turfwinning). Nu veranderen nieuwe ‘energielandschappen’, van hoge windmolens tot uitgestrekte zonneparken, de Nederlandse horizon nogmaals.

Alle zonneparken in Nederland, gereed dan wel in aanbouw.

Daarbij zijn zonneparken bezig aan een inhaalrace. Meer dan de helft van de zes miljard euro subsidie die begin 2017 beschikbaar was voor duurzame energie werd toegekend aan zonneprojecten, meer dan aan windmolens. En de echte inhaalslag moet nog beginnen: volgens onderzoeksbureau Rom3D moet ruim 90 procent van het vermogen van zonneparken waarvoor de afgelopen jaren een vergunning en subsidie werd toegekend nog worden gerealiseerd.

Vuilstort

Twee jongens laten hun brommers ronken bij de ingang van de motorcrossbaan van Geldermalsen. Het circuit ligt ingeklemd tussen de snelweg A15, het verzonken spoor van de Betuwelijn en het terrein van afvalverwerker AVRI. Op de vuilstort van tien hectare wordt vrijdag 18 mei het grootste zonnepark van Gelderland geopend. Op de zachte ondergrond ondersteunen brede betonnen voeten 35 duizend panelen, die nu al energie leveren.

Een groot zonnepark op een afvalberg, naast een fabriek, een snelweg en een spoorlijn. Leg eerst dit soort plekken vol, net als daken van huizen en bedrijven, betoogt boerenorganisatie LTO. Begin daarna pas met zonnepanelen op kostbare landbouwgrond. Boeren krijgen om de haverklap bezoek van bedrijven die hun grond willen huren of kopen voor de aanleg van een zonnepark.

Donderdag wordt op de conferentie The Solar Future een onderzoek besproken waarin staat dat 10 procent van de Nederlandse landbouwgrond zal moeten worden gebruikt als zonnepark, een gebied groter dan het IJsselmeer. Alleen zo zou Nederland zijn klimaatdoelen van 2050 kunnen halen.

Misschien is daarbij meer mogelijk dan de vaste verankering van zonnepanelen in de grond. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), de subsidieverdeler voor duurzame energie, laat onderzoek doen naar dubbelgebruik van landbouwgrond. Er wordt gekeken naar verplaatsbare zonnepanelen, die per seizoen of jaar een andere plek kunnen krijgen.

In een ander experiment zouden zonnepanelen heen en weer kunnen schuiven over draden die zijn bevestigd aan hoge palen. Die zijn zo hoog dat ze geen obstakel meer vormen voor de teelt van gewassen en het gebruik van zware machines.

In een derde experiment word gekeken naar verticale zonnepanelen die met reflecterend materiaal kaswarmte afgeven aan gewassen op de tussenliggende grond. Vooralsnog zijn dat dure oplossingen.

Water

Aan de rand van het grote waterbassin van het kassengebied van het Gelderse Lingewaard liggen nog drijvers, sommige met het zonnepaneel er al op, klaar voor plaatsing. Hier wordt gewerkt aan het grootste drijvende zonnepark van Nederland. Op drie hectare water liggen nu nog slechts honderden, maar straks zesduizend zonnepanelen. Hun glans past goed bij de omliggende kassen, maar door het dijkje om het bassin zijn zij niet zichtbaar vanaf de openbare weg.

Zo’n drijvend zonneveld is precies zoals het College van Rijksadviseurs het graag ziet. ‘Een confetti van windmolens en zonneparken dreigt Nederland te overspoelen’, stellen de raadgevers voor ruimtelijke kwaliteit. Om verrommeling van het landschap te voorkomen wil het college enerzijds projecten die passen in een industriële of stedelijke omgeving, bij voorkeur geïntegreerd in bebouwing, geluidschermen of wegen. Anderzijds moet vooral worden ingezet op grootschalige projecten, waarvoor water de beste mogelijkheden biedt. Een alternatief voor een groot aantal zonneparken op land zou een megazonnepark kunnen zijn op het IJsselmeer.

‘Er is niet één oplossing’, waarschuwt initiatiefnemer Ton Koenders van natuurzonnepark De Wetering. ‘Grote projecten op land en water, panelen op daken en in de gevels van nieuwe gebouwen en in parken als in Hengelo. Het is allemaal nodig. Maar werk zorgvuldig, want voor deze transitie is het creëren van draagvlak in de samenleving heel belangrijk.’

Hoe bouw ik mijn eigen zonnepark in vier stappen?

1. Zoek een plek

De zwaarste opgave is wellicht het vinden van grond of dak waarop een zonnepark mag worden gebouwd. Huur grond van de gemeente of een andere eigenaar, zoals een boer of landgoedbeheerder. Of bouw op eigen grond. Daarvoor is doorgaans een wijziging nodig van de bestemming van de grond, op zijn minst met een tijdelijke vergunning. Overweeg overigens bijstand door een bureau dat dit soort projecten professioneel begeleid. Ervaring loont.

2. Overleg met de buurt

Het is raadzaam om zo vroeg mogelijk te overleggen met omwonenden over het zonneparkplan. Inspraak kan niet alleen bezwaarschriften voorkomen, maar zorgt ook voor betrokkenheid en wellicht zelfs extra participanten. Het verzamelen van geld kan onder meer door crowdfunding of het afsluiten van een lening. Kijk ook naar de mogelijkheid van belastingvoordeel voor groene spaarders en beleggers, waardoor banken een lager rentetarief kunnen aanbieden. Bedrijven die zonneparken bouwen zijn vaak bereid tot investeren. De keuze van de juiste panelen en ondersteunende apparatuur vereist een gedegen studie.

3. Regel subsidie

In een studie van de universiteit Wageningen wordt gerekend op een investeringsbedrag van 650 duizend euro per hectare. Daarvan is 150 duizend euro nodig voor aanloopkosten, inrichting, hekwerk en beveiliging. De rest is voor de gehele installatie, van bedrading tot panelen.

Om zonneparken economisch rendabel te maken, heeft de overheid twee financiële regelingen bedacht. De Stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie (SDE+) compenseert vijftien jaar lang het verschil in de kostprijs voor duurzame energie en de marktprijs voor fossiele energie. Ook is het mogelijk korting te krijgen op de energiebelasting door het opstarten van een zogenoemd postcoderoosproject. Een buurt die gezamenlijk energie opwekt, krijgt een belastingkorting per kWh opgewekte energie. Zorg dat je subsidie is gegarandeerd voor je begint met bouwen.

4. 'Verkoop' je energie

Vervolgens moet een regeling worden getroffen met een energiemaatschappij over zaken als levering en vergoeding van de zonnestroom. Als alles goed gaat, bestaat het zonneparkbeheer verder vooral uit administratie en onderhoud.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.