'Een atlas wekt verwachtingen'

Joost Grootens ontwierp precies honderd boeken en werd vooral bekend om zijn vijf atlassen. In de tijd van TomTom en Google Earth blies hij het genre weer nieuw leven in. 'Mijn boeken hebben logica en gelaagdheid.'

'Er zijn heel veel redenen om geen boeken meer te maken', zegt ontwerper Joost Grootens (1971). 'Op het moment van verschijning is de inhoud vaak al achterhaald. Een boek is statisch, een website niet. Ook is een boek duur, als je de informatie gratis op internet kunt vinden. En niet onbelangrijk: de productie en distributie van een boek kost enorm veel grondstoffen en energie.' Kortom: 'Het boek is een achterhaald medium'.


Aldus de ontwerper van precies honderd boeken - variërend van de Metropolitan World Atlas waarin 101 wereldsteden met elkaar worden vergeleken (bekroond met de gouden medaille in de competitie Schönste Bücher aus aller Welt op de boekenbeurs in Leipzig in 2006) tot een monografie over de kunstenaar H.N. Werkman (gekozen tot Best verzorgde boek van 2008).


Toch is er één ding waaraan geen internet of e-reader kan tippen, aldus Grootens: 'De materialiteit van het gedrukte boek.' Hoe glad of ruw het papier aanvoelt. De glinstering van de inkt. Het horen knisperen van de pagina's. Voor sommigen zelfs de geur van de bindlijm. Maar vooral het gewicht dat op je handen drukt. 'Een fysieke inspanning dwingt tot focus', zegt Grootens. 'De intensiteit van zo'n leeservaring kan een plat scherm nooit evenaren.'


Trouwens, dat de informatie een beperkte houdbaarheidsdatum heeft, maakt het boek bijzonder. Juist dat definitieve, het idee dat iets is vastgelegd voor het nageslacht, spreekt hem aan. 'Internet is een doorlopende informatiestroom waarvan je vaak niet weet wanneer en door wie het is aangeleverd. Een boek geeft een overzichtelijke momentopname. Het heeft een begin en een einde. Je slaat het open, leest het uit en zet het in de kast.'


Als boekontwerper maakt hij grote hoeveelheden informatie, vaak ook nog eens over een complexe materie, in één oogopslag helder voor de lezer. Het ziet dat als zijn enige taak. 'Op internet zijn hoofd- en bijzaken nauwelijks nog van elkaar te scheiden. Meer dan ooit moet er orde in deze informatiestroom worden aangebracht. Dat is wat ik doe.'


Bekendheid kreeg hij vooral met zijn atlassen. Uitgerekend in de tijd van TomTom en Google Earth wist Grootens dit boektype dat al meer dan vijfhonderd jaar onveranderd is, weer relevant, zelfs urgent te maken. Een prestatie waarvoor hij vorig jaar werd onderscheiden met de prestigieuze Rotterdam Designprijs. Met zijn Vinex Atlas uit 2008 (ook bekroond met de gouden medaille bij de Schönste Bücher aus aller Welt) leverde hij een belangrijke bijdrage aan een meer genuanceerde kijk op de nieuwbouwwijken waarmee weilanden en polders sinds begin jaren negentig zijn volgebouwd. De auteurs Jelte Boeijenga en Jeroen Mensink selecteerden 52 Vinexlocaties. Die werden door Grootens ontleed met luchtfoto's, kaarten en talrijke statistische gegevens. Deze informatiebrij goot hij in een overzichtelijk systeem dat door het repeterende element een mechanische schoonheid kreeg. 'Er is helemaal niets mis met een saaie pagina zo af en toe.'


De 39-jarige boekontwerper treedt daarmee in de modernistische traditie van form follows function. 'Ik ben opgegroeid met de telefoonboeken van Crouwel in het Nederland van de jaren zeventig en tachtig. Hoe kun je dan géén modernist zijn?' Boekontwerpers die zich 'als een soort wethouder Hekking' op elke pagina naar voren dringen zijn hem een gruwel. 'Een persoonlijke aanpak levert soms prachtige boeken op, kijk maar naar het werk van Anthon Beeke. Maar meestal vliegt het natuurlijk gierend de bocht uit.'


Vandaar ook dat zijn eerste monografie, die deze week verschijnt, de titel I swear I use no art at all kreeg. 'Dat is een citaat uit Hamlet van lord Polonius om aan te geven dat hij niet om de hete brij heen draait, maar zegt waar het op staat. En zo is het ook met boekontwerpen. Wat ik doe is zo helder mogelijk de boodschap overbrengen.'


Dus bezondigt hij zich niet aan 'kunstzinnige confetti' als verbloemende composities of foto's die zo zijn aangesneden dat er slechts een detail te zien blijft. Liever kiest hij voor de veilige weg van het archetype. 'Een atlas wekt verwachtingen. De plaatsnaam staat bijvoorbeeld altijd links boven; de schaal en de legenda staan onderaan. Dat geeft de lezer een handvat. Daar moet je niet aan morrelen.'


Wat hij niet hoopt is dat hij voor altijd 'de man van die atlassen' blijft. Hij maakte er tenslotte slechts vijf. De overige 95 boeken gaan over kunst, wetenschap en architectuur. Maar ongeacht het onderwerp of het soort boek zijn ze altijd uit duizenden herkenbaar aan het allesoverheersende maar gortdroge concept. Elke vorm, elke kleur, zelfs elk cijfer heeft een betekenis. Op zomaar een sierlijke krul of een expressieve letter zul je hem niet betrappen.


Met gespeelde verontwaardiging: 'O nee, stel je voor.' Het is een zeldzaam grapje, want Grootens is net als zijn boeken: serieus, kritisch en diepgravend.


Door de gestructureerde, gelaagde vormgeving worden zijn boeken ook wel 'grafische architectuur' genoemd. Naast zijn geordende, analytische geest is vooral zijn studie Architectonische Vormgeving aan de Rietveld Academie in Amsterdam hierop van invloed geweest. Na zijn afstuderen in 1995 maakte hij multimediale presentaties als cd-roms of animaties voor onder anderen architectenbureau MVRDV en kunstenaar Henk Visch. 'Hoe een architect zijn ontwerp presenteert, zegt vaak meer over zijn bedoelingen, inspiratiebronnen en de positie die hij inneemt dan het gebouw zelf.' Toen hij een van zijn cd-roms wilde uitgegeven, werd hij gedwongen er een boek omheen te ontwerpen. 'Anders kon het niet worden verkocht.' Hij had zijn bestemming gevonden. 'Mijn multimedia-ontwerpen waren al soberder geworden. Geluid, kleur, steeds meer had ik gestript. De verstilling van het boek bleek te zijn waarnaar ik zocht.'


Inmiddels wordt hij gevraagd door gerenommeerde binnen- en buitenlandse uitgeverijen als 010 in Rotterdam en het Britse Phaidon. In zijn studio werken vijf medewerkers. Een intensieve klus is de Atlas of the conflict Israel - Palestine van auteur Malkit Shoshan, die door de studio wordt vormgegeven. De meer dan vijfhonderd kaarten werden speciaal ontworpen voor het boek, dat volgende maand verschijnt. Van de ontstaansgeschiedenis van de staat Israël tot het aantal waterputten in de Palestijnse gebieden, alles is letterlijk in kaart gebracht. 'Het is fysiek onmogelijk om dat in je eentje te doen. In dat boek alleen zitten bijna drieduizend uur werk. En dan nog denk ik dat iedereen ontevreden zal zijn. Onderscheid tussen feiten en meningen vervagen in dit conflict.'


Hoewel hij zich nauwelijks met de feitelijke inhoud van zijn boeken bemoeit, drukt hij toch een belangrijk stempel op het eindresultaat. Voor de Metropolitan World Atlas kreeg hij slechts 101 stadsplattegronden en een database met statistische gegevens opgestuurd. Grootens verbeeldde deze informatie in unieke pictogrammen en zelfverzonnen diagrammen. De landkaarten kregen een nieuwe lay-out in dezelfde schaal, waarmee de fysieke verschillen haarfijn zichtbaar werden. Neem bijvoorbeeld de laatste editie van The Times Atlas of the World, waarin foto's zijn opgenomen. Zou hij nooit doen. 'Dan kijkt niemand nog naar de kaarten. Doodzonde.'


Natuurlijk probeert hij zijn boeken zo aantrekkelijk mogelijk te maken. 'Het moet niet té Oost-Duits worden.' Daarom bemoeit hij zich intensief met het drukproces. 'Kijk eens naar de kleuren in deze schoolatlas uit 1961. Dat zijn heldere kleuren die van het papier spatten. Vergelijk dat nou eens met deze kleuren', zegt hij, terwijl hij door een Bosatlas uit de jaren zeventig bladert. 'Dit is toch één fletse brij van allemaal inwisselbare tinten. Zo zien alle atlassen er tegenwoordig uit.'


Dus maakt hij nooit gebruik van standaard drukkleuren bij zijn boeken. Hij pakt er de Atlas Nieuwe Hollandse Waterlinie (2009) nog maar eens bij; de tafel in zijn studio in een oud pakhuis aan het Amsterdamse IJ is inmiddels bezaaid met boeken. In deze atlas uit 2009 zijn de landschappen afgebeeld in fluorescerende kleuren. Dat oogt spectaculair maar is, uiteraard, vooral functioneel. Het scherpe contrast van deze onorthodoxe kleuren was nodig, omdat de kaarten ontzettend veel informatie bevatten. 'Grondsoort, hoogteverschil, de functie, het moet allemaal in één oogopslag zichtbaar zijn.'


De atlas biedt een veelheid aan mogelijkheden om de informatie helder te presenteren. Maar dat neemt niet weg dat Grootens de voordelen van internet nauwlettend bestudeert - en imiteert. 'In mijn atlassen verwijs ik naar informatie op andere pagina's om het overzichtelijk te houden. Dat is afgekeken van de thumbnails bij digitale media. In het boek over Werkman heb ik aan het einde zijn complete oeuvre heel klein afgebeeld. Zo'n eindeloze reeks beelden zie je normaal alleen op internet.' Waarna hij alsnog vervolgt met een klassiek boekcitaat, alsof hij de suprematie van het gedrukte woord over de vluchtige digitale wereld nog maar eens wil onderstrepen.


Ook in zijn boekontwerpen refereert hij veelvuldig aan de bibliografische canon. Zijn monografie is vernoemd naar het beroemdste toneelstuk van de beroemdste schrijver, Hamlet van Shakespeare. Het overzichtswerk over beeldend kunstenaar Hendrik Werkman (1882-1945) kreeg lettertypes die verwijzen naar diens grafische navolgers als Willem Sandberg en Wim Crouwel. Voor het boek over de rebelse sieradenontwerper Ted Nooten gebruikte hij glossy papier - not done bij sieradenboeken - en liet hij zich voor de hoofdstuknummering inspireren door de Tractatus Logico Philosophicus van de filosoof Ludwig Wittgenstein.


Niet elke lezer zal deze symboliek opvallen, weet ook Grootens. Net zoals niet elke lezer zal zien dat de infrastructuur in zijn Metropolitan World Atlas is gedrukt van inkt die oogt als gegalvaniseerd staal. 'Maar dat hoeft ook helemaal niet. Waar het om gaat is dat de lezer ziet dat mijn boeken een logica en gelaagdheid hebben. Als ik een film van Martin Scorsese bekijk, dan ontgaan ook veel van de verborgen boodschappen mij. Maar wat ik wel voel, is de verfijnde en de intelligente manier van vertellen. Voor mijn boeken moet dat ook gelden. Alsof een functioneel ontwerp dat met de liniaal is gemaakt, niet intelligent hoeft zijn.'


Atlas Nieuwe Hollandse Waterlinie, Uitgeverij 010, 2009.


Findings on elasticity, Lars Müller Publishers, 2010.


H.N. Werkman. Het complete oeuvre, Nai Uitgevers, 2008.


Vinex Atlas, Uitgeverij 010, 2008.


Metropolitan World Atlas, Uitgeverij 010, 2005.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.