INTERVIEW

'Ecocide staat voor mij op gelijke voet met genocide'

Ecocidewet: Polly Higgins' strijd tegen milieumoord

Het Internationaal Strafhof in Den Haag moet directeuren van milieuverwoestende bedrijven kunnen aanpakken, vindt juriste Polly Higgins.

Volgens Polly Higgins staat het grootschalig beschadigen of vernietigen van gebieden gelijk aan massamoord. Veroorzakers van ecocide moeten langs dezelfde lijnen worden berecht als plegers van genocide, betoogt zij. Foto Mike Roelofs

Polly Higgins (47) verdiende jarenlang goed als bedrijfsjuriste. Tijdens een zaak waarin ze een man vertegenwoordigde die zwaargewond was geraakt tijdens zijn werk, ging er ineens een lampje bij haar branden: niet alleen in bedrijven, maar ook buiten voltrekt zich een enorm onrecht, namelijk de grootschalige verwoesting van de aarde. En terwijl ze in de rechtszaal stond en naar buiten keek, dacht Higgins: 'De aarde heeft eigenlijk een goede advocaat nodig.' Ook onze planeet heeft toch rechten?

Higgins maakte een wetsvoorstel dat een criminele daad maakt van het grootschalig schade toebrengen aan ecosystemen. De ecocidewet. Denk aan ontbossing van tropische regenwouden, significante (lucht)vervuiling door fossiele energiebedrijven of gevaarlijke industriële activiteiten die de aardbodem beschadigen. De ecocidewet is nu haar leven.

Daar gáán we weer, denkt u wellicht. Dit doet denken aan jarenlang voortslepende procedures met minimaal resultaat. Op de barricades voor het milieu, een nobel streven, maar zonder einde in zicht.

Hoe stoppen we de opwarming van de aarde? Over die vraag wordt al decennia gebakkeleid. Dit is een van de verhalen uit een reeks in aanloop naar de grote, belangrijke klimaatconferentie van de Verenigde Naties in Parijs van 30 november tot en met 11 december 2015. Over problemen én hoopgevende ontwikkelingen uit Bangladesh, Groenland, Ethiopië, Spanje en Nederland.

Kijk ook op volkskrant.nl/klimaat voor speciale edities van deze verhalen, video, infographics en veel meer.

Ontstemd

Higgins reageert ietwat ontstemd als je haar de rol van activist in de schoenen probeert te schuiven. 'Ik geef gewoon juridisch advies om de route van de wet te kiezen, die veel sneller en simpeler is dan al die campagnes voor het milieu.' Als het aan haar ligt wordt ecocide aan het rijtje van misdrijven toegevoegd die worden behandeld door het Internationaal Strafhof in Den Haag. Naast genocide, agressie, foltering en misdaden tegen de menselijkheid.

We hebben wel internationale wetten voor marteling of genocide, maar niet voor het verwoesten van een natuurgebied. En dat is gek, vindt de zelfverklaarde advocaat van de aarde. 'Er ontbreekt hier simpelweg een stuk reglement.' Dat de ecocidewet er komt, is volgens Higgins geen kwestie meer van of, maar van wanneer.

'De term ecocide bestaat al sinds de jaren zeventig, ik heb er alleen een wettelijke definitie aan gehangen. Grootschalige schade aan of zelfs vernietiging van gebieden kan worden veroorzaakt door mensen, zoals gevaarlijke industriële activiteiten. Natuurlijke ecocide komt ook voor; een stijgende zeespiegel of orkanen bijvoorbeeld. En dat heeft soms ook weer een menselijke oorzaak.

'Ecocide staat voor mij op gelijke voet met genocide. Dat vinden veel mensen overdreven, vooral als het om klimaatverandering gaat en vernietiging die niet zichtbaar is. Maar in feite is ecocide niets meer dan een langzame vorm van genocide. Het gaat niet om een paar verloren huizen of enkele mensen. Op dit moment zijn er 54 kleine eilandstaten die onder water verdwijnen. Daarbij vallen doden. En honderdduizenden, of zelfs miljoenen mensen raken hun land kwijt.'

Juriste Polly Higgins. Foto Richard Pilnick

'Plicht tot zorg'

Zodra de Wet op ecocide is toegevoegd aan het lijstje internationale misdaden van het Internationaal Strafhof, kan de hoogst verantwoordelijke in een bedrijf dat zich aan ecocide schuldig heeft gemaakt, worden vervolgd. De CEO's of directeuren dus. 'Fossiele energiebedrijven hoeven niet te sluiten', zegt Higgins. 'Ze moeten hun werkwijze verduurzamen of hun hoofdactiviteit omgooien.'

Ook landen kunnen worden aangeklaagd als het aan Higgins ligt. Het tweede deel van haar wet beschrijft de 'plicht tot zorg' voor een getroffen staat of gebied. Een plicht die de VN recentelijk juist uit het klimaatverdrag heeft gehaald dat in december op de klimaatconferentie in Parijs wordt gepresenteerd.

Higgins: 'Met 'zorg' bedoel ik niet een particuliere organisatie die twee weken langskomt en wat rijstzakken dropt. Wie gaat de vluchtelingen opnemen van een land dat is getroffen door een natuurramp? Tot de staat weer zelfstandig kan functioneren of iedereen op een deugdelijke manier is geëvacueerd, zijn alle staten verplicht tot hulp. Zo niet, dan kan het staatshoofd worden vervolgd.'

Met alle staten bedoelt Higgins de 123 landen die het Statuut van Rome - de basis voor het Internationaal Strafhof met reeds vier typen misdrijven - hebben ondertekend én geratificeerd. Wat te doen met bijvoorbeeld de Verenigde Staten, die daar geen deel van uit maken? 'Zo'n staat mag binnenlands zijn eigen gang gaan, maar zodra hij zijn schadelijke activiteiten over de grens brengt, kan hij worden vervolgd', legt Higgins uit.

Om de spelregels werkelijk te veranderen, moet één verdragsstaat de stap zetten om het plan voor een ecocidewet op tafel te leggen. 'Daarna is het wachten op handtekeningen tot tweederde van de deelnemende staten ondertekent. Het zou de regels van politieke en bedrijfsmatige besluitvorming razendsnel omgooien.'

Higgins stelt een overgangsperiode voor van vijf jaar. Nadat de wet is aangenomen, wordt in die periode nog niemand aangeklaagd. Pas daarna kunnen organisaties of landen worden aangeklaagd voor ecocide.

5 jaar op campagne

Polly Higgins is een Schotse advocaat en auteur. Ze voert al vijf jaar campagne om ecocide op de internationale agenda te krijgen. Higgins heeft een wetsvoorstel geschreven waarin staat dat grootschalige vernietiging van onze ecosystemen een internationale misdaad moet worden, evenals het falen van staten om ontheemden op te vangen die door klimaatverandering hun huis moeten ontvluchten. Haar boek Eradicating Ecocide heeft de publieksprijs in het Verenigd Koninkrijk gewonnen. Ze schreef ook I Dare You To Be Great.

Is dat dan niet een beetje te weinig?

'Ik vind het gul, in het recht wordt normaal een overgangsperiode van maximaal twee jaar aangehouden. Dit is realistische wetgeving, niet idealistisch. Vijf jaar is nodig voor bedrijven om hun activiteiten fundamenteel om te gooien. Anders krijg je een economische ineenstorting. De omvang van het probleem moet realistisch worden benaderd. Alleen dan kan BP verder kijken dan aardolie, of Shell met duurzame energie gaan werken.'

Bedrijven als Shell zijn dan wel schadelijk voor ecosystemen, maar de wereld heeft die bedrijven toch ook nodig?

'Slavernij zou nooit afgeschaft zijn als bedrijven het voor het zeggen hadden gehad. Daarmee was heel veel geld te verdienen. Over slavernij werd gezegd: mensen hebben het nodig, de economie zal inklappen, de bedrijven laten afschaffing nooit toe en landen zullen dit niet veranderen. En toch gebeurde dat. Waarom? Omdat het een misdaad werd.'

'De Engelse Rathbone Bank maakte eerst schepen voor slavenvervoer en werd daarna een ethische bank. Dat vereist enorme veranderingen. De meeste bedrijven hebben maar een levensduur van twintig jaar. Daarna fuseren ze, of veranderen ze wat ze doen.

'Niet alle landen hoeven trouwens te tekenen voordat er al verandering optreedt. Zodra deze wet op tafel ligt en er een teken aan de wand is dat ecocide een internationale misdaad wordt, zullen investeerders hun geld heel snel uit bijvoorbeeld fossiele energiebedrijven halen. Dat gebeurt trouwens al steeds meer. Oslo heeft als hele stad al haar geld uit fossiele energie weggetrokken en Steven Rockefeller, een van de rijkste mensen ter wereld, heeft dat ook gedaan.'

Foto Mike Roelofs

Waarom speelt u dit via het Internationaal Strafhof in Den Haag en niet via de Verenigde Naties?

'Uitspraken van het Gerechtshof van de VN zijn niet bindend en het hof kan niemand vervolgen. Wat ze eigenlijk zeggen is: o, je hebt een hoop mensen vermoord. We raden aan dat je dat alsjeblieft niet meer doet. Dat is onzin.'

Higgins begon haar kruistocht in 2010. De afgelopen vijf jaar sprak ze met VN-vertegenwoordigers en juridische adviseurs om zo landen bij haar plan te betrekken. 'De wet is inmiddels een breed geaccepteerd concept in de internationale juridische wereld. Veel advocaten die overheden adviseren zien het als een onvermijdelijkheid.'

Dat Higgins het publiek zo graag vertrouwd wil maken met haar wetsvoorstel, komt voort uit de angst dat de beoogde ecocidewet wéér achter gesloten deuren verdwijnt. Weer. Want in de jaren negentig scheelde het weinig of ecocide werd een internationale misdaad. Intensief lobbyen van Nederland, de VS, Groot-Brittannië en Frankrijk hield dat tegen.

Foto Mike Roelofs

Wordt de ecocidewet nog tijdens uw leven een feit?

'William Wilberforce, die de afschaffing van slavernij verdedigde, stierf als een gelukkig man. Hoewel iedereen hem zei dat hij gek was en dat hij een Utopia verdedigde, werd slavernij twee dagen voor zijn dood onwettig. En hij had niet eens sociale media, een telefoon of vliegtuigen tot zijn beschikking. Mijn wens is dat de ecocidewet in 2020 volledig is geïmplementeerd.'

Heeft u enig idee welke staat uw idee gaat voorstellen?

'Je hoeft geen genie te zijn om te bedenken wie deze wet het hardst nodig gaat hebben.'

Die eilandstaten dus.

'Juist.'

Welke landen gaan vervolgens hun handtekening zetten?

'Een kwart van de wereldlanden bestaat uit bedreigde eilandstaten, dat vormt een enorm blok stemmen. In Europa bestaat er al een wet die voorschrijft dat gevaarlijke industriële activiteiten moeten stoppen als ze in strijd zijn met de conventie van mensenrechten. Dat is een juridisch argument waarom Europa deze wet wel moet steunen.'

We zien u in december bij de klimaatconferentie in Parijs?

Higgins begint te lachen. 'Het is goed dat mensen bijeenkomen en erover praten maar... Al 21 jaar hebben we klimaatonderhandelingen nu. 21 jaar. En wat hebben we bereikt? Niets. We hebben nu een ruilsysteem voor gebakken lucht, want dat is die handel in emissierechten en niets meer.

Alleen omdat we zo al 21 jaar doorsukkelen, zien we het als de norm. Het is de wereld van het 'zouden moeten' en 'kunnen', niet van 'móéten'. Als advocaat ken ik het verschil tussen verdragen, overeenkomsten en harde wetten.'

Higgins begint een stuk uit de gevierde Durban Klimaatovereenkomst van 2011 voor te lezen. 'Er staat letterlijk dat er geen rechters bij betrokken zijn, dat het niets strafbaar stelt en dat er geen bewijs kan worden aangevoerd. Het is gewoon een verdomde praatclub! Klimaatonderhandelingen is de kunst van het afzwakken van iets tot het meest betekenisloze, maar enorme pak documentatie dat je je maar kunt voorstellen.'

Optredens Zondag is Polly Higgins te zien in VPRO Tegenlicht. Woensdag 18 november spreekt zij om 20.00 uur in Pakhuis de Zwijger (Amsterdam).

Meer over