Reportage

'Drink je thee langzaam en eerbiedig'

Reportage Boeddhisme

Wat boeddhisme kan betekenen voor een mens met een volgestouwd leven, ontdekte journalist Mirjam Bosgraaf. Zes lessen voor de multitasker die het anders wil gaan doen.

Foto Paul Faassen

Vier maanden werkte ik bij de Boeddhistische Omroep, bij het radioprogramma OBA Live. Ik wist weinig van het boeddhisme. Ik had op yogales weleens bibberig een mantra gezongen, en dat was het. Het eerste wat ik leerde, is dat er geen god is in het boeddhisme. Je moet het helemaal in jezelf zoeken en vinden. Elke week kwam er wat levensbeschouwelijke kennis bij. Ik ontmoette in die vier maanden veel vriendelijke boeddhisten - vriendelijkheid is belangrijk in het boeddhisme, net als glimlachen. Ik leerde van alles over meditatie, compassie, over de dalai lama, die twaalf miljoen volgers heeft op Twitter en over de gelukkigste man ter wereld. Een boeddhist natuurlijk.

Toen hield het programma ermee op en werd de Boeddhistische Omroep wegbezuinigd. Wat bleef was de gedachte dat het boeddhisme voor niet-boeddhisten met hun volgestouwde levens enorm bezielend kan zijn. Daarom zes lessen uit het boeddhisme - voor iedereen met of zonder boeddhabeeld in de vensterbank.

1. Meditatie is champagne voor de geest

In het boeddhisme komt alles neer op meditatie. Het is het geheime wapen en het succesvolste exportproduct. Meditatie is flink in opmars onder niet-boeddhisten - misschien hebben we het hard nodig met onze stressvolle multitasklevens, waarin sociale media dag en nacht de aandacht gijzelen, en in een wereld waarin een angstig levensgevoel overheerst. Ongeveer iedereen in Hollywood mediteert, onder aanvoering van celebrityboeddhist Richard Gere. Maar ook veel Nederlanders doen het. De website zen.nl hield in 2014 een steekproef onder bijna 1.300 Nederlanders. Van hen zei 5 à 10 procent minstens een keer per week te mediteren. Al dan niet in lotushouding op een kussentje.

Mediteren kan op verschillende manieren, maar het principe is dat je op een rustige plek stil gaat zitten, smartphone buiten handbereik, en de aandacht naar binnen richt, door bijvoorbeeld te focussen op je ademhaling. Dat is verbazingwekkend moeilijk, omdat om de haverklap een gedachte langs komt vliegen. Hebben we wel genoeg seks? Hoe lang kan mam nog alleen blijven wonen? Wat een bitchachtige opmerking van Emma. Ik moet nog...

Laat zo'n gedachte vriendelijk voorbijwaaien en richt je dan weer op je ademhaling. Meditatie kan een half uur duren, maar tien minuten mag ook, of zelfs twee. Dick Bruna heeft eens verteld dat hij, voor hij aan een nieuwe Nijntje Pluis begon, een paar minuten roerloos met de ogen dicht achter zijn bureau ging zitten en zijn ademhaling telde. Ook meditatie.

De effecten ervan, dat is inmiddels uitgebreid wetenschappelijk onderzocht, zijn groot. Mediteren zorgt voor radicale veranderingen in de hersenen. Al van een paar weken mediteren wordt een mens rustiger, helderder, minder angstig, creatiever, blijer, met minder stress en meer focus. Ook als je geen boeddhist bent, noteert Annemiek Schrijver in haar boek Verlicht en verlost: 'Mijn leraar zegt wel-eens: 'Als je mediteert, beginnen al je cellen te glimlachen en drinken ze een glaasje champagne.' Tjingtjing!

2. Pijn mag er zijn

Op de bank bij de psychotherapeut doe je er misschien van alles aan om zorgen en problemen te negeren, te neutraliseren, 'om te denken' of te vervangen door positieve gedachten. Zo doen boeddhisten dat niet. In het boeddhisme geldt: pijn mag er zijn. Het leven is geen lijden, maar lijden bestaat en zal altijd bestaan. Hoe je ermee omgaat, dat maakt alleen uit. Op het meditatiekussen komt weggestopt oud zeer onvermijdelijk naar boven. En dat kun je beter toelaten dan als een bal onder water te duwen. Dat toelaten alleen al, de heftigheid ervan voelen en dan gewoon blijven zitten op dat kussen, kan bevrijdend werken. En maakt je uiteindelijk gelukkiger. Niet meteen, het is geen fastfood, maar wel na een tijdje.

3. Drink je thee langzaam

De Belgische psychiater en mindfulnesstrainer Edel Maex: 'Ik zat in een moeilijke periode. Ik was hard bezig alle pijn en verdriet weg te duwen en zoveel mogelijk leuke dingen te doen. Dat maakte de misère alleen maar erger. Tot een zenleraar tegen me zei: kijk er eens naar. Als ik dat doe, ga ik dood, dacht ik, maar ik ben toch begonnen. Bij mindfulness duw je niet weg, maar laat je toe wat er is. Een grote ommezwaai. Je kijkt naar je gedachten en gevoelens met milde, open aandacht. Je kijkt boosheid of verdriet in de ogen, maar laat je er niet door meeslepen, wordt er niet door overspoeld. Mindfulness opent hart en geest.'

Maex: 'Ik heb jaren mindfulness beoefend tot ik dacht: ik kan dit niet meer voor mezelf houden, dit is het waardevolste dat ik weet. Toen ben ik er les in gaan geven.' Dat was een jaar of tien geleden.

Mindfulness is inmiddels uitgegroeid tot de bekendste meditatietechniek van het boeddhisme en tot een soort wondermiddel voor het moderne leven. Of dat terecht is of overdreven, mindfulness heeft in elk geval als belangrijk effect dat het helpt je activiteiten in het hier en nu met meer aandacht te verrichten. Meer aandacht voor de roze avondlucht, meer aandacht voor de geur van gefruite uien in de pan, meer aandacht voor het poetsen van de melktandjes van je jongste dochter. De Vietnamese boeddhistische monnik Thich Nhat Hanh zegt het zo tegen zijn miljoen Facebookvolgers: 'Drink je thee langzaam en eerbiedig. Alsof de aarde draait om dat theedrinken. Langzaam, gelijkmatig, zonder haast naar de toekomst.'

Foto Willem Kuijpers

4. Geluk voor mezelf en voor iedereen op de wereld

Edel Maex: 'Door mindfulness kan ik opener en vrijer met de onbestemdheid van het leven omgaan en met meer mildheid en mededogen naar de mensen om me heen kijken. Ik ben misschien een beter mens geworden.'

Het opmerkelijkste aan meditatie vond ik zelf misschien wel dat het compassie voor jezelf en voor anderen aanwakkert. Een boeddhistische psycholoog legde me uit dat dat komt doordat meditatie je gevoel over wat 'ik' betekent verandert, verruimt. Iemand die mediteert, voelt zich vaker niet alleen verantwoordelijk voor zichzelf, maar ook voor anderen en voor de wereld om hem heen. De liefdevolle vriendelijkheidsmeditatie - een bekende boeddhistische meditatie - speelt daarop in. Het is een meditatie om 'de vier heilzame emoties' te ontwikkelen: liefdevolle vriendelijkheid, mededogen, medevreugde en gelijkmoedigheid. De liefdevolle vriendelijkheidsmeditatie werkt met zinnen. Eerst voor jezelf: 'Moge ik me veilig voelen, moge ik me gelukkig voelen, moge ik me gezond voelen, moge ik in vrede leven.' Daarna breid je die meditatie uit naar anderen, volgens een vaste volgorde: eerst naar een vriend, dan een neutraal iemand, dan naar iemand met wie je het moeilijk hebt en tot slot naar iedereen. Je eindigt met de wens: 'Mogen alle levende wezens gelukkig zijn.'

Ik las over het kleuterexperiment van psycholoog Richard Davidson. Acht weken lang kregen de kinderen drie keer per week een meditatieles van 20 minuten. De kinderen kregen stickers die ze bij foto's moesten plakken: van hun beste vriendje in de klas, het minst favoriete klasgenootje, een ziek kind en een onbekend kind. Vóór het experiment plakten ze alle stickers bij de foto van hun beste vriendje. Na twee maanden mediteren plakten ze evenredig veel stickers bij alle foto's.

De Franse moleculair bioloog Matthieu Ricard reisde in de jaren zeventig naar Nepal om er te gaan leven als boeddhistische monnik, zonder carrière of bezittingen. 'Iets van de E. colibacterie te weten komen is leuk', zei hij, 'maar wat als ik iets kan leren over de mechanismen die ten grondslag liggen aan geluk en lijden?'

Over Davidsons experiment merkte hij op: 'Van het wij- en zij-denken was niets meer over. Er was alleen nog 'wij'. Overal in de wereld zijn wij- en zij-conflicten, over religie, ras, discriminatie. Wat zou het voor de wereld betekenen als iedereen van jongs af aan zou mediteren?'

5. Doe iets goeds voor een ander, dat maakt pas gelukkig

Monnik Ricard maakt prachtige foto's van de bergen, werkt samen met de dalai lama en is geïnteresseerd in de wetenschap van geluk, compassie en altruïsme. Hij schreef er een boek over, Altruïsme. Volgens Ricard maakt niets een mens gelukkiger dan altruïsme: iets voor iemand anders betekenen. Egoïsme, je eigen geluk nastreven, is volgens hem de belangrijkste oorzaak van ons ongeluk. 'Altruïstische liefde is van alle positieve emoties de positiefste. Altruïsme gaat van nature samen met diepe persoonlijke voldoening. Wanneer we spontaan iets goeds doen, hebben we dan niet het gevoel dat we afgestemd zijn op ons diepste zelf?'

Ricard bleek zelf, geestig genoeg, de beste levende reclame voor zijn altruïsmepleidooi. Toen wetenschappers hem eens al mediterend in een mri-scanner legden, lieten de scans van zijn brein een nog nooit vertoonde activiteit in zijn linker prefrontale cortex zien, het geluksgebied in de hersenen. Ricard was na decennia mediteren - in totaal 60 duizend uur - een absurd gelukkig man geworden. De gelukkigste man ter wereld draagt een rood-oranje-gele monnikspij, woont in een koud klooster, verdient naar eigen zeggen niks, heeft geen auto, geen belangrijke baan, geen huis, maar werkt wel mee aan honderdveertig goede doelen.

6. Alles gaat voorbij, en dat maakt vrij

Een ongemakkelijke wijsheid ten slotte. Dood gaan we toch en alles gaat voorbij. Het trof me dat boeddhisten die waarheid ruimhartig toelaten, zonder daar ogenschijnlijk triest van te worden. Zenleraar Hein Stufkens deelt in Verlicht en verlost zijn briefwisseling met Annemiek Schrijver over het boeddhisme. De laatste woorden die zijn boeddhistische leraar aan hem doorgaf: 'Zie je sterven onder ogen, zo helder mogelijk.'

Misschien was het wel zijn belangrijkste les. Het is ook de basis van het boeddhisme: alles gaat voorbij, we leven in een wereld van vergankelijkheid. Als je dat onder ogen durft te zien, als je ophoudt je vast te klampen aan wat dan ook, ben je vrij.

Boeddhistisch therapeut Tom Hannes formuleerde het in een interview met Bodhitv, de jongerensite van de Boeddhistisch Omroep, zo: 'In de observatie van de vergankelijkheid ontstaat een ander soort liefde voor mensen, dingen en jezelf. Dit huis bijvoorbeeld kan ik verliezen. Daardoor ontstaat de verplichting er nú van te houden, een poëtische manier om in relatie te staan met de wereld.'


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over