'Dreiging is in jaren nog niet zo groot geweest'

Interview Rob Bertholee, hoofd van veiligheidsdienst AIVD

Dit gaat een ongemakkelijk gesprek worden. Aan tafel Rob Bertholee, de belangrijkste man van de veiligheidsdienst AIVD. En zijn boodschap is: in de strijd tegen terreur moet de burger niet zeuren over privacy. Dus moeten we de AIVD gewoon vertrouwen en zomaar in onze laptop, smartphone en privéleven laten rondneuzen?

Rob Bertholee. Foto Mike Roelofs

Auto's richting Schiphol die uitgerekend in de drukke vakantieperiode door militairen werden gecontroleerd, reizigers die over de snelweg liepen om hun vlucht te halen, extra patrouilles op de luchthaven zelf: plotseling waren in Nederland de zenuwen extra gespannen. Maar een maand later is de vraag nog altijd: was het echt nodig? Was de terrorismedreiging in Nederland echt zo groot?

Rob Bertholee (61), hoofd van de veiligheidsdienst AIVD zegt geen ja en geen nee. 'Geloof me, als er maatregelen zijn, is er iets aan de hand.'

Hij is getergd. Het hoofd van de veiligheidsdienst AIVD ziet een ongekende dreiging tegen Nederland en toch blijven er vragen over zijn dienst komen. Dat hij verschillende keren de nadruk legt op de omvang van die dreiging is opvallend. Bertholee is daarmee voor zijn doen tamelijk openhartig.

De man die Nederland moet behoeden voor een aanslag wil enige toelichting geven - vandaar dit gesprek. Alleen: hij kan en wil er niet te diep op ingaan. 'Dat zou onze werkwijze verraden...', zegt hij, als met zijn antwoord te veel in detail dreigt te treden. Enerzijds de wens om openheid van zaken te geven, anderzijds die permanente terughoudendheid. Het levert ongemakkelijke gesprekken op. Onbevredigend soms, ook voor hem.

Hij is gedecideerd gaan zitten en heeft zijn forse handen op tafel gelegd. Aan zijn rechterpols blinkt een zwarte zilveren armband. Dat de dreiging groot is, was ook te merken bij de veiligheidscheck bij de ingang van de AIVD. Achter de zwarte stalen schuifdeur, die het pand moet beschermen tegen een aanval met een voertuig, vindt de beveiliging zelfs autosleutels en een horloge verdacht. Die mogen onder geen beding het gebouw in. Smartphones zijn sowieso verboden bij de geheime dienst.

Bertholee praat fel. Hij zou het 'van de daken willen schreeuwen' dat de dreiging enorm is. Alleen, ja, toelichten kan hij het niet.

AIVD wil encryptie WhatsApp en Telegram beperken

Inlichtingendienst AIVD wil de encryptie van chatdiensten als Telegram en WhatsApp beperken. Dat zegt het hoofd van de dienst, Rob Bertholee, in een interview met De Volkskrant. De AIVD gaat daarmee lijnrecht in tegen het kabinet. Dat onderschrijft juist het belang van sterke versleuteling en vindt het 'niet wenselijk' als het gebruik of de beschikbaarheid ervan beperkt worden. Lees hier verder.

Waar blijkt die dreiging uit?

'Kijk naar de grote aanslagen in landen om ons heen: Brussel, Parijs, Nice. We ontdekken plannen, er zijn mensen die de intentie hebben om een aanslag te plegen, we hebben te maken met honderden uitreizigers naar Syrië en we krijgen informatie van onze partners over dreigingen.'

De Duitse minister Thomas de Maizière zei onlangs dat er meer dan 500 potentiële aanslagplegers in Duitsland zijn. Hoeveel zijn dat er in Nederland?

'Ik ga daar geen uitspraken over doen. Ik kan en wil niets zeggen over aantallen potentiële aanslagplegers.'

Waarom zeggen de Fransen en Duitsers dat wel en kunt u dat niet zeggen?

'Informatie geven doet onze inspanningen teniet. Daar kan ik niet aan meedoen. Dat zou onze werkwijze blootleggen.'

Dan zegt u eigenlijk: vertrouw ons maar, de dreiging is enorm.

'Ja, dat is frustrerend, maar ik kan er niet aan beginnen. De dreiging is nog nooit zo groot geweest sinds ik hier vijf jaar geleden hoofd van de dienst werd. Sinds eind 2012 zag ik het aantal uitreizigers toenemen. Nu zijn het er 260. Als je bij IS zit, ben je betrokken bij geweld. Dat geldt voor iedereen. Kijk naar de recente aanhoudingen van vrouwen in Parijs. Ook zij zijn bereid aanslagen te plegen.'

Uit rechtszaken blijkt zelden dat er in Nederland jihadisten worden veroordeeld die een aanslag wilden plegen. Hoe kan dat?

'Er zijn wel degelijk mensen die de intentie hebben om een aanslag te plegen. Maar niet alles wat wij weten, komt uiteindelijk in een strafdossier. Het is lastige thematiek. Een intentie hoeft niet te leiden tot een veroordeling.'

Wat maakt de dreiging dan zo groot?

'De dreiging is meervoudig. Er zijn de teruggekeerden uit Syrië die getraumatiseerd zijn. Er zijn teruggekeerden die bewust opgaan in de gemeenschap om later toe te slaan. En er zijn mensen die zich laten inspireren via sociale media zonder dat ze ooit in Syrië of Irak zijn geweest. Het bewust opgaan in een gemeenschap en je laten aansturen, is voor ons misschien wel het gemakkelijkst te achterhalen. Omdat het communicatie met Syrië vereist en omdat communicatie te achterhalen is. Maar de eenling die zich thuis laat inspireren en zelf radicaliseert, vormt de grootste dreiging. Die blijft buiten ons zicht.'

Terroristen zouden vooral gebruikmaken van chatapplicaties als Telegram, WhatsApp en Signal. Doordat die sterke versleuteling aanbieden, kunnen veiligheidsdiensten heel moeilijk bij de communicatie komen. Frankrijk en Duitsland willen die versleuteling gaan beperken, maar het Nederlandse kabinet is tegen, omdat het miljoenen gebruikers ook veiligheid biedt. Bertholee is duidelijk: hij vindt dat zijn dienst versleuteling altijd ongedaan moet kunnen maken.

Het probleem is: een beetje versleuteling bestaat niet. Als de AIVD erbij kan, is het voor miljoenen anderen ook waardeloos geworden.

'Ja, maar bij al die andere mensen willen we niet meekijken.'

Maar als de AIVD erbij kan, kunnen de Amerikanen, Russen, Engelsen, en wie dan ook erbij. Dat is waarom het kabinet vindt dat het niet wenselijk is om encryptie te beperken.

'Dan moet je als regering ook accepteren dat we niet meer bij de communicatie van terroristen kunnen. Wij hebben de wettelijke mogelijkheid om informatie te ontsleutelen en in veel gevallen doen we dat ook. Ik wil van diegenen die een bedreiging vormen de communicatie inzien.'

De kern van de discussie is nu juist dat het niet gericht kan. Dat is waarom Apple het verzoek van de FBI weigerde om de versleuteling van de iPhone 5c ongedaan te maken: het zou alle iPhones van dat type onveilig maken. Begrijpt u Apple?

'Ik wil een tegenvraag stellen: zou het oogmerk van Apple moeten zijn dat ze terroristen veilig helpen communiceren? Wij willen de rechtsorde beschermen. Dat betekent dat we gecontroleerd bevoegdheden inzetten. Bij mensen die geen gevaar zijn, mag dat niet.'

Er is alleen geen enkele garantie dat andere inlichtingendiensten er geen misbruik van maken.

'Dan moet je accepteren dat je veiligheid inlevert. Dan moet je je dus afvragen hoeveel veiligheid is privacy je eigenlijk waard?'

Is dat niet een valse tegenstelling? Voor heel veel mensen zal meer privacy immers ook een groter veiligheidsgevoel betekenen.

'Dat vraag ik me werkelijk af. Ik vind bescherming van privacy ook uitermate belangrijk, maar zouden mensen die privacy als hoogste doel hebben dat net zo enthousiast nastreven als zij slachtoffer zijn van een aanslag? Als zij weten dat zij hebben toegestaan dat zoiets gebeurd is?'

Bertholee wordt fel. Hij is de privacydiscussie beu. Heel goed hoor, privacy, en belangrijk maar het beeld dat bestaat over de AIVD als grote privacyschender is volgens hem verre van waar. 'Ik heb wel bewondering voor de privacy-organisaties die daar een geweldig pakkende term voor hebben gevonden: het sleepnet. Maar het klopt niet. We zuigen niet alles op. Dat kunnen we niet en dat mogen we niet. Ik kan niet genoeg benadrukken dat wij er zijn om de vrijheid te beschermen, niet om een of ander regime in stand te houden.'

Dat roept de vraag op wat de AIVD dan wel precies gaat doen. Want de geheime dienst zal straks, als het aan het kabinet ligt, internetverkeer kunnen tappen. Een forse uitbreiding van de mogelijkheden.

Bertholee worstelt met vragen daarover. Het liefst geeft hij generieke voorbeelden waarbij hij zegt dat de vijanden van Nederland gebruikmaken van het enorme datanetwerk en dat de dienst zo gericht mogelijk naar hun communicatie wil zoeken. Geloof ons nou maar, lijkt hij te willen zeggen.

Feitelijk kan de AIVD straks een groot deel van het internetverkeer gaan scannen.

'Weet je hoe dik een glasvezelkabel is? En hoeveel van die kleine fibers daar in zitten? Niemand hoeft de illusie te hebben dat we zo'n dikke kabel helemaal aftappen. Dat kan niet, dat mag niet en dat wil ik ook helemaal niet. We gaan op zoek naar die ene specifieke kabel, maken een netwerkanalyse en zoomen dan in.'

Wat lukt nu niet wat met de nieuwe wet wel zou kunnen?

'Onze opponenten werken veelal in netwerken. De nieuwe wet helpt ons om veel sneller een netwerkanalyse te maken. Als er in een netwerk een aanslag wordt voorbereid, kunnen we straks makkelijker filteren bij wie we echt moeten zijn. Nu moeten we al die personen in zo'n netwerk afluisteren om te weten wie de leiders zijn, straks kunnen we veel sneller tot de kern komen.'

Toch is dat niet het hele verhaal. De AIVD staat allerminst met lege handen. De toenemende technologisering maakt het voor de dienst makkelijker om dieper in te breken op iemands privéleven. Door zijn smartphone of laptop te hacken, door mee te kijken via een camera of door gps-trackers op een vervoersmiddel te plakken. Bertholee erkent dat die mogelijkheden er zijn. Zoals hij ook erkent dat enkel het aftappen van communicatie nog nooit een aanslag heeft voorkomen. Het blijft mensenwerk.

Daarom is het zo belangrijk dat Europese diensten beter zijn gaan samenwerken. Sinds korte tijd komen de inlichtingenofficieren van dertig geheime diensten vrijwel dagelijks in Nederland bijeen om inlichtingen te delen.

Waardoor werd dit ineens mogelijk?

'Onze tegenstanders zijn de digitale middelen beter gaan benutten. Ze communiceren razendsnel en over grenzen heen. Daar waren onze organisaties niet op toegerust. IS werkt bovendien niet als een klassieke organisatie met een leider, het is meer een zwermbeweging. Grillig en decentraal.'

Wat is de waarde van dat soort bijeenkomsten?

'Stel dat we van een bevriende dienst horen dat een IS-leider vanuit Libië onderweg is naar Amsterdam, en de Fransen horen dat er ook een persoon vanuit Libië naar Parijs is gegaan, dan waren die twee vroeger niet aan elkaar gelinkt. Nu kunnen we direct de dwarsverbanden zien.'

Heeft dat al tot resultaten geleid?

Bertholee denkt lang na. Dan: 'Er zijn arrestaties uit voortgekomen.'

Kwam het Schipholsignaal hier ook uit voort?

'Zo concreet werkt het niet. Het kan bijvoorbeeld zijn dat we horen dat iemand van wie het telefoonnummer eindigt op 0134 mogelijk een aanslag wil plegen op Schiphol. Dan moeten we op zoek naar meer.'

Het blijft zo vaag elke keer. Mensen willen ook weten hoe het zit. Waarom moeten militairen wekenlang auto's aan de kant zetten?

'Dat begrijp ik goed, maar als we al zouden weten welke groep of welke persoon er achter zou zitten, zouden we dat niet melden. Dat zou optreden onmogelijk maken.'

Hij verontschuldigt zich. Hij kán er echt niet meer over zeggen. 'Het is niet om flauw te doen. Ik wil potentiële aanslagplegers niet wijzer maken dan nodig is.'

Meer over