'Dit kabinet is wel rechts, maar zeker niet liberaal'

Dit rechtse kabinet is dan wel scheutig met het terugschuiven en afschuiven van verantwoordelijkheden, maar niet echt bereid om de samenleving ook aan de burgers over te laten. Dat stelt econoom Mark Sanders.

Het kabinet-Rutte loopt donderdag samen met koningin Beatrix (M) terug naar Huis ten Bosch na afloop van de bordesfoto. Premier Mark Rutte en minister Maxime Verhagen slaan elkaar hierbij amicaal op de schouders. Beeld anp

Dit Kabinet, en vooral de premier, geeft hoog op van de burgers van dit land. Met trots citeert Stef Blok zijn voorman, die bij monde van hare majesteit in de troonrede stelde: 'Dat doet zij in de vaste overtuiging dat de kracht van Nederland zit in de ruim 16 miljoen inwoners die ons land telt. Daarbij hoort een kleine en krachtige overheid, die burgers en bedrijven meer ruimte geeft.'

Zelf aan de bal
Ha fijn, wij zijn met dit kabinet dus eindelijk zelf aan de bal. Ons Kabinet heeft vertrouwen in de burger. Dat zal dan wel betekenen dat die burger eindelijk zijn verantwoordelijkheden weer zelf mag oppakken en zich daar ongehinderd door bureaucratie vanuit Den Haag of andere overheden op mag gaan richten.

Er gaat een zucht van verlichting op bij de professionals in onderwijs, bij de politie, in de zorg en andere sectoren die in de afgelopen jaren met protocollen, SMART-doelstellingen, targets, prestatie-indicatoren en andere management nieuwlichterij in het nauw gedreven werden. Maar wacht eens even...

Dit rechtse kabinet is dan wel scheutig met het terugschuiven en afschuiven van verantwoordelijkheden, maar ook niet echt bereid om de samenleving ook aan de burgers over te laten. Wel rechts dus, maar zeker niet liberaal.

Vertrouwen
Neem de begroting van OCW. De woorden 'vertrouwen' en 'autonomie' komen in de Memorie van Toelichting niet voor. Ik vind nergens terug dat onze liberale staatssecretaris van Hoger Onderwijs vertrouwen heeft in de ijver van de student of de beroepsethiek van de docenten.

Er wordt een 'leerlingvolgsysteem verplicht want dat ligt aan de basis van opbrengstgericht werken en een ambitieuze verbetercultuur bij docenten'. Meer docenten moeten een MSc-diploma halen (80 procent in 2016 en 100 procent in 2020). En er komt centrale toetsing zodat schoolleiders en docenten hun prestaties met elkaar kunnen vergelijken. Uiteraard is alles volgens de laatste mode SMART geformuleerd. Er worden harde, meetbare doelen gesteld en we kunnen over een paar jaar kijken hoeveel van die doelen is gehaald. Maar het middel is hier tot doel geworden, en de echte doelen verdwijnen achter een papieren werkelijkheid.

Sturen op 'output' in het onderwijs leidt tot druk vanuit de managementlagen om meer studiepunten toe te kennen en om meer studenten in kortere tijd met een diploma uit de opleiding te laten stromen. Waar dat toe leidt, zagen we bij hogeschool InHolland. En Zijlstra moest natuurlijk iets doen. Maar de reflex, ook van dit kabinet, is om nog meer, nog strenger en nog beter te gaan meten wat in essentie niet te meten valt. Onderwijs is geen product of dienst als alle andere.

De kwaliteit van het geleverde hangt af van de inzet van docent en vooral de student. Wat hier geproduceerd moet worden: goed onderwijs, is daarmee van geval tot geval verschillend en alleen een goed opgeleid en verantwoordelijk professional kan hierin steeds de juiste, of althans volgens de regels van zijn professie verdedigbare, keuzes maken.

Belonen
Maar daar geloven we niet meer in. We gaan ervan uit dat een docent, als hij niet wordt 'beloond voor (meetbare) prestaties', er de kantjes vanaf loopt. En het onderwijs is maar een voorbeeld.

We geloven ook niet meer dat een wijkverpleegkundige uit zichzelf het beste voor heeft met patiënt en samenleving en je kunt er natuurlijk al helemaal niet van op aan dat een politieagent zonder quotum nog wel de wet zal handhaven. We zijn bijzonder tevreden over onszelf, maar vertrouwen de overheid, de toekomst en vooral onze medeburger voor geen meter meer. De angst voor de kwade bedoelingen van een ander en de angst om belazerd te worden hebben sluipenderwijs geleid tot een low trust samenleving. En daar hoort een low trust overheid bij.

Geen moedertje lief
Maar als we elkaar niet meer kunnen vertrouwen en als angst leidt tot verlamming en schuilen achter cijfers en protocollen, dan helpt er geen moedertje lief meer aan. In tegenstelling tot eerdere berichten zijn niet geld en krediet maar durf en vertrouwen de brandstof en smeerolie van de economie. Controleren en meten is (ongelofelijk) duur en levert per saldo niets op. En al dat meten en prestatiebelonen demotiveert daarnaast juist die mensen die nog wel intrinsiek gemotiveerd waren om belangrijke taken in de samenleving op zich te nemen en een sprong te wagen.

Ik kan de boven aangehaalde passage uit de Troonrede als gepassioneerd liberaal alleen maar onderschrijven, maar dit kabinet geeft nog minder blijk van vertrouwen in de medemens dan de linkse(re) kabinetten die het voor gingen. De samenleving krijgt haar verantwoordelijkheden terug. Ze worden ons op het brute af door de strot geduwd. Maar de vrijheid om daar vervolgens naar eigen inzicht ook iets van te maken en het vertrouwen dat we dat ook zullen doen krijgen we er niet bij.

Mark Sanders is Universitair Docent Economie aan de Universiteit van Utrecht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.