'Discussie zou stap zijn op weg naar zelfkennis' Hongarije zwijgt over bevrijding

Hongarije heeft het verleden geneutraliseerd. De omstreden en vooral gewelddadige kernpunten in de recente geschiedenis worden gevangen in verzachtende, neutrale termen, die niet alleen de emotionele connotaties dempen, maar ook een diepgravend debat tegengaan....

Van onze correspondent

Cees Zoon

BOEDAPEST

'Wij spreken niet langer van bevrijding', zegt György Konrád. 'De officiële benaming is simpel ''het einde van de oorlog''. Die formulering is door de regering Antall ingevoerd om onwelkome sentimenten binnen boord te houden. Ook het woord bezetting, in relatie met de Sovjet-Unie, is uit de gratie, omdat de eerste bezetting de Duitse was.'

Het versluierende woordgebruik dateert al uit de jaren van de communisten, zelf meesters in het manipuleren van de taal. 'Bij ons zijn de woorden heel belangrijk', beaamt Péter Esterházy, een andere vooraanstaande Hongaarse schrijver. 'Voorheen kon je niet spreken van de contra-revolutie van 1956, dan zat je meteen in de hoek van de machthebbers. Dus werd het ''de gebeurtenissen van 1956'', de term die nog altijd wordt gehanteerd. Revolutie zeggen zou te veel zijn geweest, dat zou niemand hebben gedurfd.'

De geschiedenis heeft Hongarije opgezadeld met een dubieuze erfenis die velen liever negeren. Onder leiding van sterke man admiraal Miklos Horthy koos Hongarije de zijde van Hitler. Hongarije werd in 1944 alsnog bezet door de Duitsers, die de lokale fascistenleider Szalazi aan de macht brachten. Een jaar later trokken de Sovjet-troepen het land binnen en hielden daar behoorlijk huis. Zo'n 100 duizend Hongaren werden gedeporteerd naar werkkampen in de Sovjet-Unie.

Een serieuze discussie over de 'bevrijding' vindt, ook nu het na een halve eeuw mag, niet echt plaats. Esterházy: 'De dagelijkse problemen overheersen alles en het blijft in die kleine dingen hangen. Maar het is heel belangrijk: wat was onze rol, wat is er gebeurd?

'Een collega-schrijver schreef laatst: we zijn wel van iemand bevrijd, maar het was geen bevrijding, want we zijn niet in vrijheid geboren. De vrijheid ontbrak. Het is interessant te zien dat velen meenden dat hij zich tegen de democratie uitsprak en voor de Duitsers, wat absoluut niet het geval was. Hij had gelijk: het was een bevrijding zonder vrijheid.

'Over de rol die wij gespeeld hebben in de oorlog, wordt niet genoeg gepraat. Enerzijds was Hongarije geen fascistische staat, anderszijds zijn toch 600 duizend joden het niets ingestuurd. Daar kan men niets tegen in brengen, dat kan men niet ontkennen.'

Er bestaat nog altijd de nodige weerzin tegen grondig onderzoek. In het kader van de herdenking van het beleg van Boedapest schreef Rudolf Ungváry 52 mini-scenario's van vijf minuten voor de televisie, gebaseerd op dagboeken en herinneringen van overlevenden. De getuigenissen raakten tere snaren.

'Sommige mensen eisten na drie dagen al dat het programma verboden zou worden', aldus Ungváry. 'Maar ik heb me niets aangetrokken van degenen die zeiden dat ik de joden te veel eer gaf. Bezwaar werd ook gemaakt tegen het feit dat ik de komst van de Russen niet als bevrijding karakteriseerde.

'Hun geheugen heeft ze in de steek gelaten. Maar vrijheid moet een leerproces voor hen zijn, net als voor de Hongaarse christelijke middenklasse, die dient te beseffen dat zij deels verantwoordelijk is geweest voor de oorlog en het anti-semitisme.'

In 1919 vestigde Bela Kun voor 134 dagen de Sovjet-Republiek Hongarije. Hij werd uit de macht verdreven door admiraal Horthy, die zichzelf aanwees als regent in een monarchie zonder koning. Het bewind van Horthy, dat niet vies was van terreur, koos de zijde van Hitler en trok in 1941 ten strijde tegen de Sovjet-Unie.

De nazis hadden Horthy voor zich gewonnen door Hongarije Transsylvanië en het zuiden van Slowakije in de schoot te werpen. Zij compenseerden daarmee de grootste frustratie van de Hongaren, die bij het Verdrag van Trianon na de Eerste Wereldoorlog tweederde van hun grondgebied hadden verloren.

In maart 1944, na ernstige verliezen op het slagveld, wilde Horthy een wapenstilstand met de Sovjet-Unie sluiten. Hij werd prompt naar Duitsland ontboden en de Duitsers bezetten alsnog Hongarije, waar onder leiding van Pijlenkruizer Szalazi de jodendeportaties pas goed op gang kwamen.

Horthy, die in de jaren vijftig in ballingschap in Portugal stierf, werd vorig jaar met officiële eer herbegraven in zijn geboorteland. Hij werd bedolven onder lof, met name uit nationalistische hoek. De communisten hadden hem verguisd, dus was hij bijna automatisch goed. Is er sprake van een Horthy-revival?

Péter Esterházy, een man uit een roemrijk adelijk geslacht, wiens grootvader en overgrootvader premier van Hongarije waren: 'Twee jaar geleden had ik deze vraag veel angstiger beantwoord. Toen dacht ik, ja, dit is een Horthy-volk. Maar het zijn alleen wat ouderen. Daar komt de slechte erfenis van de communisten om de hoek kijken, die het voorstelden als was hij gewoon een fascist. Dat is hij nooit geweest. Maar hij was ook niet iemand die als voorbeeld zou kunnen dienen.

'Een historicus heeft een mooie karakterising van het Horthy-tijdperk gegeven: in het begin en aan het einde een half-fascistische staat en in het midden een militie-staat. Daarmee is alles gezegd. Het is een Hongaars fenomeen dat we politici voortdurend opnieuw begraven, dat wordt er dan uitgelicht. In het geval Horthy was het bijna officieel, met zoveel ministers present.

'Maar Horthy was niet alleen bij de communisten impopulair, ook bij de populisten en nationalisten die zo voor deze herbegrafenis waren. Dat is toch belachelijk, het is het een of het ander. Hij werd evenmin gepruimd door de katholieke aristocraten. Een werkelijke discussie over de bevrijding zou een belangrijke stap zijn in het onbrekende proces naar zelfkennis van de Hongaren.'

De Russen verdienen wel krediet voor hun rol in Hongarije's echte bevrijding, zes jaar geleden, meent Ungváry: 'In 1989 werden we niet bevrijd door onze eigen macht. Het was een gift van de wereldpolitiek, en de generositeit van de Russen speelde daarin een rol.'

De tweede bevrijding vond plaats in stijl, aldus György Konrád. 'Bij het vertrek van de laatste Sovjet-soldaten had Hongarije waarschijnlijk de beste reactie. Ze werden heel officieel uitgezwaaid, met plechtigheden en muziek. De Hongaren zijn niet zo specifiek anti-Russisch, maar ze moeten wel blijven waar ze thuis horen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.