Analyse Amerika en Iran

‘Dealmaker’ Trump gaat een nieuwe strijd aan op Twitter en tracht Iran via economie op de knieën te krijgen

Na Kim Jong-un van Noord-Korea slaat de Amerikaanse president Donald Trump oorlogzuchtige taal uit aan het adres van de Iraanse president Hassan Rouhani. Die laat zich evenmin onbetuigd. Wat is hier de strategie?

Het begint een ritueel te worden: Donald Trump die een vijandig regime verbaal de wacht aanzegt. Dreigde hij vorig jaar augustus de Noord-Koreaanse dictator Kim Jong-un met vuur en furie, nu waarschuwt hij het Iraanse bewind dat hij niet kan instaan voor de ‘gevolgen’ als het niet inbindt. Wat die gevolgen kunnen zijn, laat hij in het midden, maar hij voegt er voor alle zekerheid wel aan toe dat het iets is dat ‘tot dusver maar weinigen in de geschiedenis hebben meegemaakt’.

Amerikaanse president Donald Trump en Iraanse president Hassan Rouhani. Foto AFP

Dat klinkt onheilspellend genoeg. Dacht Trump aan iets nucleairs: Hiroshima en Nagasaki? Of aan iets Bijbels: Sodom en Gomorra? Waarschijnlijk refereerde hij aan geen van beiden en wilde hij alleen maar de Iraanse president Hassan Rouhani met woorden overtroeven. Die had zondag Trump gemaand te stoppen met het bedreigen van Iran.

Hou op met ‘het spelen met de staart van de leeuw’, anders dreigt de ‘moeder van alle oorlogen’, zo zei de Iraniër. Hij zat daarmee hoog in het retorische geweldspectrum en dat kon Trump, de extreem competitief ingestelde worstelliefhebber, niet op zich laten zitten. Zondagavond laat reageerde hij met de tweet waarin hij het Iraanse bewind waarschuwde voor ongekend harde gevolgen als het ooit nog de VS zou durven te bedreigen.

Maar Teheran was niet onder de indruk. 'Wij zijn hier al honderden jaren en wij hebben de val van wereldrijken meegemaakt', twitterde de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken Javad Zarif maandag. 'Ook de onze, die ouder was dan sommige landen. Wees voorzichtig!' 

Het lijkt allemaal erg op wat vorig jaar augustus gebeurde. Toen raakte Trump verstrikt in een soortgelijke woordenstrijd met Kim Jong-un. De in apocalyptisch taalgebruik verpakte botsing tussen de leiders van twee kernwapenstaten deed de wereld huiveren, maar de verhitte gemoederen kwamen snel weer tot bedaren. Afgelopen juni was er de top tussen Kim en Trump en werd een begin gemaakt met kernwapenonderhandelingen.

De prominente Iraanse politieke analist Seed Leilaz hoopt dat dit scenario zich zal herhalen als het om zijn land gaat. ‘Iran noch enig ander land heeft belang bij het opdrijven van de spanningen in de regio’, zo werd hij maandag geciteerd door het Amerikaanse persbureau AP. Leilaz ziet de retorische escalatie als ‘storm voor de stilte’.

Centrale rol

Dat is mooi gezegd, maar Iran is nog geen Noord-Korea. Hoe gevaarlijk Kim in potentie ook is, hij neemt in zijn regio een geïsoleerde positie in. Het Iraanse bewind daarentegen speelt een centrale rol in de regionale oorlogen in het Midden-Oosten. Trump staat onder druk van Israël en zijn soennitische Arabische bondgenoten, zoals Saoedi-Arabië, om het sjiitische regime in Teheran aan te pakken. Zij vinden niet alleen dat Iran geen kernwapens mag krijgen, maar ook willen zij dat een halt wordt toegeroepen aan de Iraanse expansiedrift in landen als Syrië, Irak, Libanon en Jemen. Amerika moet de kop van de slang afhakken, zei eens de Saoedische koning Abdullah.

In dit sektarische en geopolitieke mijnenveld koos de vorige Amerikaanse president Obama voor een voorzichtige koers. Maar Trump kiest juist, onder invloed van de Israëliërs en Saoediërs, voor een politiek van confrontatie. In mei trok hij zich terug uit het nucleaire akkoord dat Obama in 2015 met het Iraanse bewind had gesloten. Hij vond dat zijn voorganger te veel ruimte had gelaten aan de Iraniërs om op termijn toch een kernwapen te ontwikkelen. Ook meende hij dat Obama de Iraanse bevolking in de steek had gelaten.

Trump wil dat allemaal anders en beter doen. Volgens het recept van hemzelf, de dealmaker. Dat wil zeggen: verhoog de druk op de tegenpartij zodanig dat hij vanzelf concessies begint te doen. Daarom stelt hij ook weer de economische sancties in. Die worden volgens zijn minister van Buitenlandse Zaken Pompeo ‘de strengste uit de geschiedenis’ als Teheran niet zwicht.

Strategie

Trumps tweet van zondagavond kan dan ook niet gezien worden als louter het product van een impulsief karakter, er zit ook een strategie achter. Knijp Irans economie af, dan wordt het volk opstandig en worden de ayatollahs vanzelf buigzamer – dat is het idee. Volgens Trump werkt zijn aanpak al. ‘De economie is bezig in te storten, er zijn veel problemen. Zij komen straks voor een deal. Zij voelen nu al veel pijn’, zei hij op een persconferentie tijdens de Navo-top in Brussel. En zondag zei Pompeo: ‘Na veertig jaar van tirannie heb ik een boodschap voor het volk van Iran: de VS horen jullie, de VS steunen jullie, de VS staan achter jullie.’ Dit gaat verder dan druk uitoefenen voor een betere overeenkomst, dit klinkt als een wens tot regime-verandering.

Mocht dat uiteindelijk Trumps streven zijn, dan begeeft hij zich op een gevaarlijk pad waarvan niemand weet waar dat eindigt. Tegenover de lawaaiige directheid van een New Yorkse vastgoedpresident staat een Iraanse – lees: Perzische - diplomatie die van stilte een wapen kan maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.