Column

'De strijd tussen de grote ideologieën is door Poetin nieuw leven ingeblazen'

Het geruststellende sprookje van de liberale democratie, die zich als een olievlek gestaag over de wereld verspreidt, heeft van Poetin een flinke opdonder gekregen, schrijft Bart Smout. 'Hier is een land dat zonder scrupules een andere richting inslaat.'

Russische vlag op het Leninplein in Simferopol op de Krim. Beeld anp

Het was een mooi sprookje. Drie jaar na de val van de Berlijnse muur publiceerde de politieke filosoof Francis Fukuyama zijn beroemde boek 'Het einde van de geschiedenis en de laatste mens'. Daarin stelt hij dat het einde van de Koude Oorlog ook het einde van de strijd tussen de grote ideologieën betekent. De Westerse liberale democratie had getriomfeerd en zou zich langzaam over de wereld verspreiden. Daarmee was de geschiedenis geëindigd. Of beter gezegd: voltooid. Tot zijn logische conclusie gekomen.

Het idee dat de liberale democratie de best mogelijke regeervorm is, en dat andere landen hier vanzelf naartoe groeien naarmate ze welvarender worden, is nog altijd een populaire aanname in het Westen. Niet voor niets hebben we de naam 'ontwikkelingsland' bedacht voor landen die nog niet op het welvaartsniveau van het Westen zitten. Het woord 'ontwikkeling' geeft een richting aan, en in dit geval is het overduidelijk dat de richtingwijzer naar het Westen wijst. Sommige landen hebben nog een lange weg te gaan, natuurlijk, maar uiteindelijk zullen ze inzien dat de liberale democratie de ultieme regeervorm is en in onze voetsporen volgen, is de algemene gedachte.

Absurd gebeuren
Juist daarom is het optreden van Rusland in Oekraïne voor velen een absurd en onbegrijpelijk gebeuren. Hier slaat een ingeslapen grootmacht met de vuist op tafel om te laten zien dat het opnieuw een aandeel in de toekomst opeist. Maar die toekomst ligt niet in het Westen, en deelt niet in de waarden en normen van de liberale democratie. De toekomst van Rusland ligt in het verleden. Met zijn droom van een nieuw 'Eurazianisme' wil Rusland zijn aanzien weer herstellen. Niet op liberale en democratische wijze, maar op conservatief nationalistische wijze.

Francis Fukuyama stelde in 1992 dat het einde van de Koude Oorlog ook het einde van de strijd tussen de grote ideologieën betekende. Beeld anp
 
Hier slaat een ingeslapen grootmacht met de vuist op tafel om te laten zien dat het opnieuw een aandeel in de toekomst opeist. Een toekomst die niet in het Westen ligt

Westerse waarden zijn daarbij eerder een bedreiging voor de Russische identiteit dan een voorbeeld dat navolging verdient. Toen Angela Merkel concludeerde dat Poetin 'is losgeraakt van de werkelijkheid,' bedoelde ze met dat laatste woord natuurlijk de Westerse werkelijkheid. Poetin zal hier heel anders over denken: zijn visie raakt juist steeds meer verankerd in de werkelijkheid. En het heeft effect. De Moscow Times publiceerde gisteren een poll waaruit bleek dat twee derde van de Russen hun land als een grootmacht beschouwen. In 2011 lag dit aantal op 47 procent. De nationale trots groeit.

Westerse verworvenheden
Het geruststellende sprookje van de liberale democratie, die zich als een olievlek gestaag over de wereld verspreidt, heeft van Poetin een flinke opdonder gekregen. Daarom is de verontwaardiging in West-Europa en Amerika zo groot. Hier is een land dat zonder scrupules een andere richting inslaat. Wat wij beschouwen als Westerse verworvenheden, beschouwt Poetin als immorele decadentie. Het herstel van de Russische macht en waarden zijn bij hem belangrijker dan burgerlijke vrijheden en het internationaal recht.

Er zijn meer regio's die het Westerse sprookje compliceren. Turkije drijft steeds verder van Europa af. De Arabische Lente, die had moeten zorgen voor een grote ruk richting Westerse waarden, is omgeslagen in zijn tegendeel. En dan is er nog China, een land waarvan de economie spectaculair is gegroeid maar waar oude hiërarchische structuren fier overeind zijn gebleven.

 
Wat wij beschouwen als Westerse verworvenheden, beschouwt Poetin als immorele decadentie
De Russische president Vladimir Poetin erkent de afscheiding van de Krim van Oekraïne. Beeld anp

Het optreden van Rusland in Oekraïne jaagt ons angst aan omdat het ons doet beseffen dat het einde van de geschiedenis nog lang niet in zicht is. Het lijkt er eerder op dat er een nieuw hoofdstuk is begonnen waarin de ideologische strijd die volgens Fukuyama tot het verleden behoorde, nieuw leven wordt ingeblazen. De Westerse liberale democratie die wereldwijd allang had gewonnen: het was een mooi sprookje voor zolang het duurde, maar het wordt tijd dat we ons weer op de bittere realiteit gaan richten.

Bart Smout is schrijver en columnist voor Volkskrant.nl.
Twitter: @BartSmout

 
Het optreden van Rusland in Oekraïne jaagt ons angst aan omdat het ons doet beseffen dat het einde van de geschiedenis nog lang niet in zicht is
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.