'De plicht dierenleed te verminderen'

Al jaren schrijft filosoof Paul Cliteur over de noodzaak dieren rechten te geven en over de 'blinde vlek in de moraal' die dat tegenhoudt....

Is het mogelijk een serieus gesprek te voeren over godsdienstvrijheid voor olifanten, migratierecht voor trekvogels en het folteren van slachtvarkens? Het blijkt dat het kan. Soms schiet hij even in de lach en het 'gevoel van gegiechel' dat veel mensen bij het onderwerp overvalt, kent hij zelf ook. Maar de serieuze ondertoon verdwijnt geen moment tijdens het gesprek met de Leidse hoogleraar rechtsfilosofie Paul Cliteur; columnist; partijfilosoof van de VVD en sinds een week de nieuwe ambassadeur van de stichting Varkens in Nood.

Cliteur is de opvolger van Robert Long, J.J. Voskuil, Koos van Zomeren en Youp van 't Hek, die sinds 1997 pleiten voor een verbod op de industriële varkenshouderij en altijd bereid waren het kerstdiner met een sombere overpeinzing te verpesten. Boze varkenshouders daagden Robert Long voor de rechter toen hij hun varkensstallen vergeleek met Dachau, en varkens de 'joden van de vleesindustrie' noemde - wat volgens de rechter overigens een toelaatbare mening was.

Eigenlijk is het verbazingwekkend dat de varkensvrienden Cliteur pas zo laat hebben gevonden. Al jaren schrijft de in 1955 in Amsterdam geboren filosoof en jurist prikkelende stukken over de noodzaak dieren rechten te geven en over de 'blinde vlek in de moraal' die dat volgens hem tegenhoudt. Zijn oratie ging over de menselijke verhouding tot apen. Met Charles Darwin is Cliteur van mening dat mens en dier, ook op het morele vlak, niet wezenlijk van elkaar verschillen. Persoonlijk heeft hij daar de consequentie aan verbonden dat dierenrechten niet behoren te verschillen van die van mensen.

Er bestaat een niet-folterverdrag, maar beesten kunnen tot op zekere hoogte straffeloos worden mishandeld. Mensen hebben een recht op privacy, dat dieren in de bio-industrie wordt ontzegd. 'Over pakweg vijfhonderd jaar', zegt hij, 'zullen we daarop terugkijken zoals nu op de slavernij of op de tijd dat vrouwen nog geen kiesrecht hadden.'

De rechten die dieren nu hebben, vallen volgens Cliteur in een andere categorie. Het zijn beschermende maatregelen voor hun welzijn, maar ze maken de dieren niet tot zelfstandige drager van rechten. 'Vroeger was het niet ongewoon dat dieren door gewone rechtbanken werden berecht. Er is in Leiden wel eens een hond opgehangen na een juridische procedure, en het schijnt dat in de 12de eeuw in Frankrijk processen zijn gevoerd tegen de sprinkhanen die de oogst vernietigden. Een gerechtshof voor dieren is iets geheel anders. Zo'n hof moet zich bezighouden met universele dierenrechten en de eventuele schending daarvan door mensen. Dat kent geen historisch precedent.'

- U noemt het in één adem met het aanklagen van sprinkhanen. Een dierengerechtshof klinkt, met alle respect, even belachelijk. Waarom moeten we het serieus nemen?

'Waarom niet? Het is geen belachelijke, maar juist heel goed voorstelbare situatie. Is het zo moeilijk te bedenken dat alle lijdende wezens, dus alle mensen en dieren die gevoeligheid hebben voor pijn, het basale recht hebben niet gefolterd te worden? Je kunt zo'n recht zelfs beter verdedigen voor dieren dan voor mensen. Daar kom je al snel in lastige casuïstiek van bijvoorbeeld de terrorist die een bom heeft verstopt onder het kleuterschooltje, en die je misschien tóch een bekentenis mag ontfutselen. Bij dieren speelt zoiets nooit. Er is geen enkele grond voor het folteren van dieren.'

- Robert Long is zijn ambassadeurschap begonnen met het uitdelen van de dreun over Dachau die de varkensboeren in de rol van kampbeulen plaatste. Had hij gelijk?

'Ik begrijp het uitstekend. Het is precies het beeld dat mij werd opgedrongen toen ik tijdens de varkenspest de grijpers zag waarmee varkenslijken op een hoop werden gekieperd. Net als bij de concentratiekampen duidde het op een blinde vlek in de moraal. En net als bij de uitroeiing van de joden werden technocratische, klinische termen gebruikt om het onderwerp te neutraliseren.

'Varkens worden geruimd, alleen het woord al. Noem het dan vermoorden. Maar dat woord willen we niet horen omdat daar bloed aan kleeft. Overigens neem ik het boeren niet kwalijk dat ze varkens houden, evenmin als je het de beul kwalijk kunt nemen dat hij de doodstraf voltrekt als die door de samenleving wordt geaccepteerd.'

- Dierenbevrijders, schrijft u in uw boek 'Darwin, Dier en Recht', zouden zich voor de rechter moeten kunnen beroepen op overmacht of noodweer.

'Natuurlijk! Dat vindt toch iedereen? Als in dit gebouw toevallig apen gefolterd zouden worden door een dokter Mengele die dat voor de gein doet, dan gaan wij ze bevrijden. Als het Openbaar Ministerie dan aanvoert dat die apen persoonlijk eigendom zijn van dokter Mengele, zeggen wij: dit is overmacht. Wij hebben de plicht dierenleed te verminderen.'

- Maar we hebben geen dokter Mengele. Wel een Wien van den Brink die varkens houdt. Mag u zich op overmacht beroepen om zijn dieren te bevrijden?

'Bij varkens ligt het ingewikkelder want die worden gegeten. Ik heb de indruk dat de vleesconsumptie moeilijker is op te geven. Met nertsen heb ik er geen probleem mee. Daar worden jasjes van gemaakt en dat is een essentieel verschil. Bontjassen zijn een vorm van zinloze verfraaiing, vergelijkbaar met het ivoren beeldje op de schoorsteenmantel of met de afgehakte hand van de gorilla die gebruikt wordt als asbakje. Er is helemaal geen excuus voor.'

- Dieren hebben weinig aan een recht op vrije meningsuiting of een recht op godsdienstvrijheid. Voor welke rechten komen ze nog meer niet in aanmerking?

'Godsdienstvrijheid voor olifanten ligt niet erg voor de hand. Maar het schijnt wél zo te zijn dat olifanten bepaalde rituelen hebben bij het begraven van hun soortgenoten. Nu klinkt het misschien onzinnig, maar als over enkele honderden jaren biologen opstaan die een interessant gevoelsleven aantonen bij olifanten, waarvan we nu geen weet hebben, komt daarmee óók het onthouden van de vrijheid van godsdienst voor olifanten in het geding. Dat zou dan een vorm van discriminatie zijn.'

- Laten we dat vertalen naar een onderwerp dat gevoelig ligt bij uw partij, de VVD. We hebben een vreemdelingenrecht dat inferieur is aan het recht voor Nederlanders. Waarom zouden we dieren niet mogen discrimineren en mensen wel?

'Sommige mensen vinden inderdaad dat elk mens krachtens zijn geboorte als mens - daar begint het probleem al - drager is van rechten die hem door geen enkel land of regering kunnen worden afgenomen. Daar ben ik het ook wel mee eens, voorzover het gaat om fundamentele rechten. Het wordt heikel bij een recht op gastvrijheid in een land dat niet je geboorteland is.'

- Volgens uw dierenrecht zouden arme grutto's wel het recht hebben hier in de zomer neer te strijken, omdat er in Afrika niets te eten is.

'Op het moment dat die vogels een zware belasting gaan vormen voor onze gezondheidszorg, zullen er ongetwijfeld Pim Fortuyns opstaan om het recht op migratie voor grutto's aan banden te leggen. En als heel Nederland overstroomd zou worden door die beesten, zou er ook volgens mij wel iets aan gedaan moeten worden. Als u bedoelt dat dierenrechten niet absoluut zijn, heeft u gelijk. Evenmin als mensenrechten trouwens.

'En misschien is het inderdáád noodzakelijk als mens rechten op te geven teneinde die van dieren goed te regelen. Daar ben ik niet vies van. We beperken individuele mensen toch ook in hun rechten vanwege grote collectieve doelstellingen? Prostituees hebben een beperkte mate van bewegingsvrijheid. Met de auto mag je niet overal rondrijden in Nederland. Binnenkort mogen ze zelfs wangslijm van je afnemen. Er zijn allerlei beperkingen van je rechten die met nuttigheidsdoelen kunnen worden gerechtvaardigd.'

- Als we dieren zelfstandige rechten geven, moeten we vegetariër worden. Ik neem aan dat dieren op zijn minst het recht op leven hebben.

'Dat is de uiteindelijke consequentie.'

- Waarom pas uiteindelijk? Dieren mogen een eigen leven leiden of wij mogen ze gebruiken. Ik zie geen tussenweg.

Voor het eerst aarzelt Cliteur met antwoorden. Hij begint met een rechtsfilosofische omweg. Het recht op leven, zegt hij, is een ingewikkeld recht. Het staat niet als zodanig in de Grondwet en valt moeilijk te operationaliseren. Want hoe zit het dan met abortus, euthanasie en de dienstplicht?

'Het is dus geen hard recht voor mensen, maar het is duidelijk dat alle grondrechten uitstralen dat mensen een goed leven moeten kunnen leiden. Dus geldt dat ook voor dieren. Tegelijk ben ik op dit punt een pragmaticus. Dit is immers al een onderwerp dat veel mensen idioot vinden, dus moet je het stap voor stap benaderen.'

- Omdat u zelf wel vlees eet.

'Omdat ik kilo's boter op mijn hoofd heb, net als vele anderen. Ik kan ook niet helemaal de gevolgen overzien wanneer ik op dit punt consequent zou doordenken. En verder leef ik, net als u, in een maatschappij waarin de dingen nu eenmaal op een bepaalde manier gaan. Onze positie is te vergelijken met die van de slavenhouder aan het begin van de 19de eeuw, die ook wel wist dat de slavernij een beetje wrong. Ik probeer scharrelvlees te kopen en zal geen bontjas dragen, maar ben geen heilige.'

In elk geval tast het zijn geloofwaardigheid niet aan, vindt Cliteur. 'Karl Marx was ook niet de grootste vriend van de arbeiders en Rousseau heeft niet veel klaargespeeld op het terrein van de opvoeding, terwijl ze op dat gebied verstrekkende inzichten hebben geformuleerd. Plato en Aristoteles waren niet tegen de slavernij, evenmin als Jezus Christus trouwens, met wie ik mij, voor de goede orde, niet zal vergelijken. En waarom moet je eerst in jutezakken op sandalen gaan lopen voordat je een kleine kanttekening mag zetten?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.