'De moed die hij betoonde in de kwestie Lebak'

TOEN H.H.J. de Leeuwe (79) wilde promoveren in de theaterwetenschappen ('ik was in dat milieu opgegroeid - mijn vader en moeder waren operazangers') had hij natuurlijk Vondel als onderwerp kunnen kiezen....

'Niet dat het erg goed was. Multatuli's kracht ligt in het aforisme en in de parabel. Hij kon geen toneelwerk schrijven. Drama vereist afsluiting, en hij weet er geen eind aan te maken. Ook Woutertje Pieterse is verzand. Er staan prachtige dingen in, het zit goed in elkaar, maar het loopt niet af. Zijn werk heeft telkens iets van: tot zover ben ik gekomen, maar nu zijn jullie aan de beurt. Nu moeten júllie iets doen!

Dat vond hij ook echt. Dat heeft me altijd verbaasd: zijn heilig vertrouwen in de literatuur. Hij dacht altijd: als ik maar een groot dik boek schrijf dan komt alles wel goed.

'Hij koesterde altijd enorme verwachtingen. Als hij weer eens iemand ontmoette kon hij laaiend enthousiast zijn - ''deze persoon gaat zeer veel voor mij betekenen''. En altijd werd hij dan weer waanzinnig teleurgesteld. Er lukte veel níet in zijn leven. Maar toch deed hij altijd wat hij vond dat moest gebeuren. De moed die hij heeft betoond in de kwestie Lebak! Die kostte hem zijn carrière en zijn pensioen. Toen is hij eigenlijk van lieverlee schrijver geworden. Zelf zei hij: ''Ik ben geen schrijver. Ik ben een mens die recht zoekt.''

'Ik had Multatuli leren kennen door wat mijn vader me over hem vertelde. Toen ik in 1939 in militaire dienst moest, ontmoette ik Piet Spigt. We bleken beiden bewonderaars van Multatuli en begonnen ons in hem te verdiepen. We schreven een heleboel essays. Spigt publiceerde later de bundel Keurig in de kontramine.

'Mijn essays gingen over de duistere punten in het leven van Multatuli. Zaken waar we het fijne niet van wisten. Bijvoorbeeld zijn ballingschap in Duitsland. Waarom was hij daarheen vertrokken? Dan bleek dat hij ruzie had gemaakt in een theater aan de Nes. De zogenoemde klaphistorie. Multatuli heeft heel vaak geduelleerd. Het was een driftige man. Deze keer had hij twee mannen geslagen omdat ze iets lelijks zeiden over de zangeres, die prachtig zong, maar niet zo mooi was. Hij werd veroordeeld tot veertien dagen hechtenis. Hij wachtte de veroordeling niet af. Hij liet Tine in de steek en is hij naar Mimi in Duitsland gevlucht - daar heb je dan weer de ''huwelijkskwestie''.

'Stuiveling was voor de oorlog al door Du Perron en Ter Braak aangewezen als de man die de uitgave van Multatuli's werken moest gaan bezorgen. Onder Stuivelings leiding werd het genootschap in 1945 opgericht. Ik werd secretaris, wat ik tot 1958 ben geweest.

'We vonden Van Oorschot als uitgever - een fantastische man met een doorzettingsvermogen en een kracht zoals ik zelden heb meegemaakt - en toen zijn we aan de uitgave van de Volledige werken begonnen. We verdeelden de teksten en zetten ons allereerst aan de filologische Kleinarbeit: het aanpassen van de spelling. Multatuli hanteerde een eigen spelling - hij gebruikte als eerste de sch alleen nog maar waar je hem uitsprak, en introduceerde de y. Bovendien schreef hij altijd 'n in plaats van een, en 't in plaats van het, en dan moesten nog al die e'tjes en o'tjes worden geschrapt - ''verbooden'' was voortaan verboden.

'Jaaaaa, en dan kwam het probleem van de herdrukken. Tijdens Multatuli's leven verschenen er nieuwe drukken, waarin hij wijzigingen had aangebracht, dingen had geschrapt. Welke versie kies je dan? Veel kwam er toen aan op het filologische tactgevoel.

'De laatste jaren heb ik vooral zijn Duitse brieven vertaald. Multatuli kreeg veel post in gothische letters, en schreef die zelf ook. Dat kon niemand hier meer lezen, behalve ik - ik heb germanistiek gestudeerd. Dat was mijn laatste taak als medewerker aan de Volledige werken: het transcriberen van die brieven in normaal leesbaar schrift.

'En nu kan ik wel zeggen: ik ben blij dat ik nog mee mag maken dat 't is voltooid.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.