'De kramp is weg, de sfeer is open'

Onder leiding van Bos beleefde de PvdA deze campagne een wonderbaarlijke wederopstanding. Maar is de partij ook echt veranderd? Of is het succes slechts een one night stand met de kiezer?...

Pim Fortuyn maakte gehakt van deze regenteske PvdA en de kiezer deed de rest. De klap vaagde een generatie PvdA-politici weg. De achterblijvers namen opnieuw het woord van vernieuwing in de mond. De kiezer luisterde wonderwel en beloonde het streven op voorhand. Laat je niet misleiden, zeggen critici.

De vraag is simpel. Voert Wouter Bos een maskerade op of heeft deze vernieuwing iets om het lijf? Paul Scheffer, publicist, wantrouwt de nieuwe retoriek. Hij kan zich niet voorstellen dat iemand de dreun van 15 mei kan vergeten. 'We hebben wel errug vaak over vernieuwing gehoord. Bos roept van alles wat niet in het verkiezingsprogramma staat. Mij is de status daarvan nog niet duidelijk. Iedereen zegt dat de PvdA de verkiezingen wint. Welke PvdA? De partij is innerlijk sterk verdeeld, het is een misverstand te denken dat dat niet meer zo is sinds 15 mei.'

Scheffer heeft uitvoerig met Bos gesproken over het multi-culturele vraagstuk. 'Een drama', noemde hij dat een paar jaar geleden, maar de PvdA antwoordde politiek correct en dekte de problemen toe. 'Melkert was niet echt geïnteresseerd. De partij was innerlijk te zeer verdeeld en het ging goed in de peilingen, zei hij. Bos slaat een andere toon aan, maar de Albayraks, de woordvoerders, zijn meer van het traditionele verhaal. '

Scheffer zegt het, organisatiedeskundige Hans Andersson zegt het, de 'lokale helden' Paul Depla en Marnix Norder zeggen het en de mannen en vrouwen die meelopen op campagne: ondanks het succes van Bos moet de echte vernieuwing nog beginnen. Bos moet de Tony Blair worden van de PvdA. Hij moet de sociaal-democratie op z'n kop zetten, de regering uitdagen, ook als de PvdA er zelf in zit of als Cohen premier is. Tegen de stroom in durven roeien, de idealen terugbrengen, zelfs als je averij oploopt. Nooit meer moeten modderen met een 'Haagse kliek' die de dienst uitmaakt en in de regio niet thuis geeft. 15 Mei is voor Depla en Norder niet het keerpunt. De eerste is wethouder in Nijmegen, de tweede gedeputeerde in Zuid-Holland. Zij voelden al lang de noodzaak tot vernieuwing, begonnen er ook mee, maar 'Den Haag' bleef onbereikbaar. 'We hebben gemopperd, maar kennelijk niet hard genoeg met de vuist op tafel geslagen ', zegt Norder.

Depla zag, als assistent van verkeersminister Netelenbos, dat politici zelden gewone burgers ontmoeten. Hij ontdekte dat politici zich spreekbuis maakten van ambtenaren, niet van burgers. Hij ontmoette PvdA'ers die het maar lastig vonden zich te verdiepen in het hier en nu en zag met verbijstering dat een woningdebat in de Kamer nooit over woningnood ging.

Daarom beantwoordt Depla zelf zijn mail, kan hij onmiddellijk tijd vrijmaken voor noodsituaties en doet hij mee aan sportmanifestaties. Hij wil een 'buitenboordmotor' in de PvdA zijn, iemand die op afstand prikt en duwt. Hij en Norder praten over de definitieve teloorgang van de verzuiling, de voltooide emancipatie en grotere mondigheid van de kiezer. Ook over de daarmee gepaard gaande afschuw van betweterige politici. Norder: 'Het risico dat we weer in slaap vallen, is er altijd. We hebben nog geen antwoord op dringende vragen over integratie, asielzaken en migranten.'

Depla: 'Een one night stand met de kiezer is prettig voor je gevoel de dag na de verkiezingen, maar ik ga liever een duurzame relatie aan. Dat kan ook, kijk maar naar de SP. Die winnen al vier verkiezingen op rij, omdat ze werken aan verankering in de samenleving. Verkiezingen gaan over de boodschap én over de boodschapper, over de vraag of de kiezer vertrouwen heeft in wat je zegt. Een vanzelfsprekend abonnement op de macht bestaat niet.'

Depla en Norder horen niet bij de PvdA'ers die diep in hun hart de opmars van Bos betreuren, omdat ze bang zijn dat 'het debacle van 15 mei' wordt afgedaan als een incident, nu ook de baantjesjagers zich alweer melden.

De 'buitenboordmotoren' vertegenwoordigen een nieuwe generatie. Wie daar ook bij hoort is Lennart Booij, van de voormalige jongerenbeweging Niet Nix en van de oneliner it's the mentality, stupid. Booij gelooft nog niet in winst vandaag, wel in vernieuwing, omdat hij bescheidenheid proeft, het besef dat de partij zich 'keer op keer' moet bewijzen.

Booij: 'Voor het eerst maak ik mee dat allerlei bloedgroepen met elkaar praten, dat de hokjesgeest verdwijnt. Er zijn veel snelle en informele contacten, heel dynamisch. Ik denk dat de rechtstreekse verkiezing van de leider de kurk van de fles heeft gehaald. De kramp is eruit, de sfeer is opener, de gewichtigdoenerij is weg. Ten tijde van Paars II mocht je niet te veel kritiek hebben. Nu weten we dat we onze eigen kritiek moeten blijven organiseren.'

Behalve burgemeester Margreeth de Boer van Leeuwarden schreef ook Hans Andersson vorig jaar een vernietigend rapport over de eigen partij. 'Onder een gesloten dak groeit geen gras', luidde de titel, met andere woorden: een andere politieke cultuur prop je er niet van bovenaf in. Maar waarom toch al die moeite, als de PvdA ook zonder vernieuwing winst boekt?

Andersson: 'De winst is flinterdun. Ik woon in Rotterdam waar de afdeling op z'n gat ligt. Niks levendige, bruisende partij. In andere gemeenten krijg je niet eens PvdA'ers voor de gemeenteraad. We hebben te weinig binding in de samenleving, de structuur is te amateuristisch. Een politieke partij is meer dan een kiesvereniging. We moeten idealen hebben, eigentijdse ideologie. Burgers zien nu het belang van politiek, ze zijn weer op te porren, je ziet een ongelooflijke betrokkenheid. Toch komen veranderingen alleen onder zware druk tot stand, als het water aan de lippen staat. Het gevaar is groot dat het congres straks geen noodzaak tot vernieuwing ziet, terwijl we er nu echt aan moeten sleuren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.