Column

'De kracht van de monarchie is haar valse romantiek'

De mens is nu eenmaal meer dan een koel calculerende burger, hij is ook een romanticus die verleid wil worden zelfs als dat indruist tegen het normale verstand, schrijft columnist Henk van Houtum. Zie daar het succes van ons koningshuis.

Koningin Beatrix poseert met de cast van de musical De Nieuwe IJstijd in het Oude Luxor Theater in Rotterdam. Beeld anp

Hypocriet, effectbejag, en niet passend bij deze tijd. Dat was de niet malse kritiek op het Koningslied. Bovenal was er kritiek op het inderdaad slechte Nederlands ('het lied die wist je dat zou komen..', 'hou je veilig' etc,) en dat de melodie plagiaat was. Maar het werd vooral ongeloofwaardig gevonden. Te bedacht en doorzichtig. Teveel een lied dat gemaakt is om de Nederlander een nationaal kippenvel-sentiment te bezorgen.

Maar dat is dat commercieel slimme Postbank reclamelied over 'vijftien miljoen mensen' of ieder ander bedacht Oranjelied ook. Neem de klassieker 'Hup Holland Hup, laat de leeuw niet in zijn hempie staan'. Een minstens zo stompzinnig lied als je de tekst serieus neemt. Want een leeuw die we niet in zijn hempie moeten laten staan, geen pantoffels aan zouden moeten laten trekken maar voetbalschoenen is goed beschouwd toch een behoorlijk ridicuul beeld. Zoals het überhaupt wezensvreemd is om leeuwen als nationale beelddragers te zien in een kikkerland als Nederland.

Had het Koningslied beter gekund? Zeker. Had het slechter gekund? Ook. Er zijn gradaties in de wansmaak van liedjes als deze. Maar ieder alternatief voor het Koningslied dat de intentie heeft om nationaal bindend te zijn zou waarschijnlijk een even doorzichtige vorm van effectbejag zijn geweest. Want dat is nu juist de opzet van dit soort nationalistische liederen. Ze zijn performatief. Het is theater. Een nationale hymne, een koningslied, een Oranje-lied, ze druipen per definitie van de valse romantiek. En daarbij wordt een script gehanteerd waarin selectief gewinkeld wordt in de geschiedenis, helden worden gemaakt, en het eigen land wordt verheerlijkt. Strikt rationeel bezien is de inhoud bijna altijd geschiedvervalsing en taaltechnisch dwaas. Maar daarom juist werkt het. Nationalisme is niet rationeel. De kracht van het nationalisme is afhankelijk van het geloof erin. Een nationale hymne heeft daarom helemaal niet de intentie om rationeel en feitelijk te zijn. Het is als culturele fast-food, bedoeld om even lekker weg te happen.

Oranje, de musical
Illustratief voor het nationale theater van het koningshuis is dat in het nationaal inhuldigingscomité naast politiek en bedrijfsleven ook theaterproducent Joop van den Ende zit. Oranje, de musical. Met Willem-Alexander in de hoofdrol, een balkonscène waarin een burgermeisje een prins kust en begeleid door een melodramatisch lied, ingezongen door ingehuurde BN-ers die voor patriot spelen. En in dit theater speelt het publiek voor onderdaan. Weinigen zullen een onderdaan willen zijn als Willem-Alexander werkelijk de baas zou zijn. En menigeen zal desgevraagd toegeven dat koningspelen (nomen est omen), koekhappen en wc-potten gooien rationeel gezien niet meer dan stompzinnige uitgevonden tradities zijn.

Maar dat is precies hun kracht. Als eenmaal het vuurtje is aangewakkerd door commercie, politiek en media werkt de Oranje-roes telkens weer als een feestelijke stoornis waaraan het moeilijk ontsnappen is. En als er iets te winnen is, zoals als bij die andere Oranje-gekte, koning voetbal, dan is de tijdelijke manie zelfs nog heftiger weten we. Die bipolariteit kan verklaren dat de Nederlander enerzijds ontzettend boos is over uitkeringsverslaving en graaibonussen, maar tegelijkertijd accepteert dat er slechts 1 familie nationaal gesubsidieerd wordt voor miljoenen per jaar. En met dezelfde tweeslachtige houding geven we af op het democratisch tekort van Brussel, maar maken we een loflied voor het feodale stelsel van de ongekozen erfopvolging en onschendbaarheid van het hoofd van onze regering, de koning. En voor maar een fractie van de schandalen die het Koningshuis omringen, zoals belastingontwijking, buitenechtelijke kinderen, steekpenning-affaires, dubieuze buitenverblijven, oorlogs-of Juntaverleden zou iedere minister of partijleider allang de laan zijn uitgestuurd. Maar het koningshuis ontsnapt iedere keer weer aan de nuchtere logica.

Sterker, de ergernis en de schandalen lijken de kracht van de koninklijke soap alleen maar te voeden. Ook de ophef over de kwaliteit van het koningslied doet geen afbreuk aan het theater. Pas als niemand zich zou druk maken over de kwaliteit ervan en het totaal zou negeren, dan zou het koningshuis zich zorgen moeten maken. Feestnummer Willem-Alexander lijkt dat beter te beseffen dan zijn moeder. Een koningshuis dat ontdaan wordt van haar romantisch theater en werkelijk technocratisch zou worden, moet voor een Arabische lente vrezen. Het ceremonieel koningschap is dus niet de bedreiging, maar de redding ervan. Dat wist Erasmus al. In zijn lof der Zotheid schreef hij dat 'Dwaasheid werkt als een fantasie die de pijn van het alledaagse verzacht'.

Ook landen met een president zijn niet vrij van nationale ficties en fabels. Misschien dat we nu de archaïsche vorm van de monarchie niet meer zouden verzinnen, maar dan zou er ongetwijfeld een ander nationale mythe bezongen worden. De mens is nu eenmaal meer dan een koel calculerende burger, hij is ook een romanticus die verleid wil worden zelfs als dat indruist tegen het normale verstand. Hypocriet, effectbejag, en niet passend bij deze tijd, de kritiek op het koningslied, is misschien wel juist de kracht van het koningshuis. Het koningssprookje is de nationale escapade van de doordeweekse Hollandse nuchterheid. De W is dus niet van Wakker, stamppot eten. De W is van welterusten. Van oogjes toe. En van de zoete roes 'die je wist die zou komen'. Hou je veilig.

Henk van Houtum is econoom en politiek geograaf aan de Radboud Universiteit Nijmegen en columnist voor Volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.