Interview Reacties wetenschappers

‘De kans dat je wordt gelezen is écht groter’

De onderzoeksfinanciers van Europa gooien het roer om: vanaf 2020 moeten alle publiek gefinancierde wetenschapspublicaties vrij toegankelijk zijn. De wetenschapswereld reageert instemmend. 

Hans Clevers. Foto EPA

Hans Clevers, moleculaire genetica, Prinses Máxima Centrum voor Kinderoncologie, oud-president KNAW. Publiceert veel in betaalbladen, richtte zelf een open-accesstijdschrift op:

‘De abonnementskosten zijn gewoon te hoog. Hier bij het Prinses Máxima Centrum lopen we er al tegenaan dat we het niet kunnen betalen; kun je nagaan hoe dat is als je bij een of ander kennisinstituut in Nairobi zit. Het probleem is dus acuut, en open access kan dat oplossen.

‘Maar het model is ook ingewikkeld. In een ideale wereld heb je dezelfde hiërarchie van wetenschappelijke tijdschriften als nu. Er verschijnt zo veel onderzoek dat je ook behoefte hebt aan topbladen waarin de kwaliteitsstudies staan die je echt moet hebben gelezen. In praktijk is het echter heel moeilijk gebleken om zo’n high-end gratis vakblad in de lucht te houden. Zo’n blad moet immers het meeste onderzoek dat binnenkomt afwijzen. Daarmee is redactiewerk gemoeid, maar het levert geen inkomsten op.

‘Als Europa dus zegt: alles moet online, moeten ze er ook zorgen dat die bladen er zijn, desnoods met overheidssteun. Of je moet parallel aan een topblad ook een journal oprichten dat alles accepteert dat een beetje fatsoenlijk is opgeschreven, puur om inkomsten te genereren.’

Arnold Bakker.

Arnold Bakker, arbeids- en organisatiepsychologie, Erasmus Universiteit. Meest geciteerde sociaalwetenschapper van het land:

‘Al vijftien jaar stel ik alles wat ik publiceer beschikbaar op mijn persoonlijke website. Want je wilt toch dat zo veel mogelijk mensen het lezen, en van je onderzoek gebruikmaken. En ik heb gemerkt: de kans is op deze manier echt groter dat je onderzoek wordt gelezen en geciteerd. Bijvoorbeeld door onderzoekers die niet zijn verbonden aan een universiteit, die zijn hier heel blij mee.

‘Ik snap de stap naar open access wel. Vorige week nog zag ik een analyse: de uitgevers hebben winstmarges van zo’n 35 tot 40 procent. Vandaar dat ze die grote kantoren hebben in Manhattan. Intussen doen wij, de wetenschappers, het werk. Het schrijven, maar ook het reviewwerk, het beoordelen van de publicaties van collega’s, dat doen we er onbezoldigd bij. Heel vervelend en een beetje oneerlijk als zo’n uitgever vervolgens dan flink aan de publicaties verdient.’

Marileen Dogterom. Foto Rafaël Philippen

Marileen Dogterom, bionanoscience, TU Delft, bestuurslid KNAW. Ontvangt volgende week Spinozapremie 2018, publiceert ook bij Elsevier:

‘Ik ben voorstander van open acces en voor deze stap. Het is ook gewoon logisch dat kennis die is gefinancierd uit publieke middelen publiek beschikbaar is. Niet alleen voor het publiek, maar ook bijvoorbeeld voor wetenschappers in andere landen.

‘In mijn vakgebied, de biologie, zie je al dat relatief jonge open-accessbladen zoals eLife en Plos Biology steeds meer reputatie beginnen te krijgen. En ik verwacht dat ook traditionele journals zoals Science en Nature mee zullen moeten gaan. Ik verwacht dat zo’n maatregel als die de Europese financiers nu nemen ervoor kan zorgen dat het systeem zich versneld aanpast.

‘Ik verwacht niet dat we straks opeens in de publicatieproblemen zullen komen. Ook als de uitgeverijen niet in beweging komen, vinden we straks vast een goede plek om te publiceren. Uiteindelijk is het de wetenschap die bepaalt hoe de buitenwereld tegen ons aankijkt.’

Cees Dekker. Foto Hans van den Bogaard / HH

Cees Dekker, bionanoscience, TU Delft. Staat veelvuldig in abonnementsbladen zoals Nature en Science.

‘Ach, ik ga wel mee met de flow als het zover is. Eigenlijk denk ik dat als het een gecoördineerde actie is van meerdere landen, de journals overstag gaan.

‘Over open access zelf ben ik een beetje ambivalent. Aan de ene kant heb ik totaal niet de illusie dat de man in de straat straks opeens mijn papers gaat lezen, dus waarom zou je dit doen? Aan de andere kant: er zit publiek geld in, en ik heb er sympathie voor dat je dat openstelt. Alleen al om kennis te ontsluiten voor kleine bedrijven.

‘We zitten als wetenschap al midden in een transitie. We zijn nog erg gewend aan publiceren in vakbladen. Maar je ziet in de natuurkunde dat het al zeer gebruikelijk is om artikelen eerst te publiceren op de openbaar toegankelijke voorpublicatie-server arxiv.org. Ook in de biologie wordt dat nu steeds gewoner. Uiteindelijk wil je als wetenschapper maar één ding: goed werk doen en dat aan je collega’s laten zien.’

Vier hordes richting revolutie

Het is niets minder dan een revolutie. Vanaf 2020 mogen wetenschappers met belastinggeld betaald onderzoek niet meer publiceren in wetenschappelijk tijdschriften die abonnementsgeld rekenen. Onderzoekers, maar ook huisartsen, patiënten, ziekenhuizen en bedrijven die geen peperdure abonnementen op de vakliteratuur kunnen betalen, moeten publiek betaald onderzoek dan gratis kunnen inzien.

Het klinkt mooi, gratis wetenschap, maar het is pas de eerste van minstens vier hordes richting een echte revolutie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.