INTERVIEW

'De EU is een vereniging van onbetrouwbare leden'

Alex Brenninkmeijer

Voormalig Ombudsman Alex Brenninkmeijer zit ruim een jaar bij de Europese Rekenkamer. Hij ziet visieloze regeringsleiders, een verschrompeld politiek Den Haag en lidstaten die denken: 'Beter verkeerd besteed bij mij dan goed bij de buren.'

'Er zijn momenten in de wereldgeschiedenis dat regeringsleiders bij elkaar moeten komen en zeggen: 'nu maken we de keuzes!'' Beeld Mike Roelofs

Op een bureaulamp na is zijn werkkamer in schemerduister gehuld. Rembrandtesk uitgelicht schrijft Alex Brenninkmeijer aan een notitie. Achter hem alleen een statig portret van de Hongaarse componist en pianist, Béla Bartók, geschilderd door zijn zoon.

'Verscholen in mijn glazen toren', zegt hij met een lach als hij opstaat, de eigen theemok in de hand. Als Nationale Ombudsman had hij een hoog - lees: door politici gevreesd - profiel. Als lid van de Europese Rekenkamer in Luxemburg niet, of beter: nog niet. 'Ik heb nooit met meel in de mond gesproken. Daar zullen ze ook hier aan moeten wennen.'

Maar daarover later. Veel meer dan met zijn persoonlijke status is Brenninkmeijer (63) bezig met de staat van de Unie. 'Want Europa verkeert in een heel zwakke positie.' De euforie waarmee regeringsleiders het broze economisch herstel verwelkomen, kan volgens Brenninkmeijer niet verhullen dat de EU politiek en geopolitiek een reus op lemen voeten is. 'We zijn zo kwetsbaar. Pas nu begint door te dringen dat Rusland zo bij ons op de stoep kan staan. En wat doet Europa dan? Wat is Europa dan? Zijn we een defensiegemeenschap, vormen we een EU-leger?'

Soepel fileert Brenninkmeijer Europa's militaire zwakte. 'Na de val van de Muur is er massaal ontwapend. Als je nu kiest voor meer militaire macht, moet je dat Europees doen. Wat is een Nederlands leger nu helemaal? We hebben een roemrijke geschiedenis van duizend jaar waarin Nederland militair nooit iets heeft voorgesteld. Excuses, we hebben een vloot gehad, vier eeuwen terug. Maar we zijn geen militaire helden. Wat Poetin afschrikt, naast de NAVO, is een geloofwaardig Europees leger. Wat zich nu wreekt is dat de leiders geen visie op Europa hebben.'

Er was er een, maar die is als een ballon leeggelopen, zegt Brenninkmeijer terwijl hij nieuwe thee inschenkt. Die visie was dat na de kolen- en staalgemeenschap, de EEG, de EU en de euro, Europa vanzelf verder zou ontwikkelen. 'Daar zat een ongelooflijke zwakte in. Want de politieke integratie wilde niet vlotten, de militaire niet, het buitenlands beleid niet. Alles wat de soevereiniteit raakte, werd geblokkeerd. Bij het economisch beleid was dat lange tijd ook het geval, tot de wal het schip keerde. De eurocrisis dwong de eurolanden vergaand te integreren. En dan roept iedereen: 'Het is een grof schandaal dat Brussel zich met onze begroting bemoeit!' Merkwaardig. Ik heb in 1997 al gezegd: de invoering van de euro beperkt de macht van nationale parlementen. Hoeveel geld geef je uit en waaraan, dat budgetrecht is door de euro uitgehold. Wat mij enorm heeft teleurgesteld is dat de regeringsleiders zich pas in 2010 hiervan bewust leken te worden. Het getuigt van onvoldoende leiderschap en gebrek aan visie.'

CV Alex Brenninkmeijer

1951 Geboren in Amsterdam op 29 juni

1976 Afgestudeerd in rechten en economie, Universiteit Groningen

1976-2005 Diverse functies (onderzoeker, hoogleraar) aan verschillende universiteiten (Tilburg, Nijmegen, Amsterdam, Leiden)

1984-2005 Diverse functies in het Nederlandse rechtsysteem: Raad van Beroep, Centrale Raad van Beroep, Belastingkamer

1987 Promoveert op de democratische rechtsstaat bij de latere minister van Justitie Hirsch Ballin. Universiteit van Tilburg

2005-2013 Nationale Ombudsman

2014-heden Lid van de Europese Rekenkamer

Of van gebrek aan eerlijkheid en moed: ze kenden de consequenties maar hielden die voor zich om de lancering van de euro niet voortijdig af te breken.

'Herkenbare reflexen in nationale politieke systemen.'

Pardon? U zou toch niet met meel in de mond spreken?

'Politici zijn zo gefixeerd op het nationale dat ze blind zijn voor Brussel. Tijdens mijn colleges staatsrecht in Leiden stelde ik de politiek vaak voor als een diabolo, u kent dat kinderspeelgoed wel, twee halve bollen met de rug tegen elkaar geplakt. Bovenaan zit Europa, onderaan de gemeenten en provincies en het midden, dat smalle puntje voor het touwtje, dat is Den Haag. Politiek Den Haag is beleidsmatig verschrompeld afgelopen decennia. Tegelijkertijd zijn de media er veel meer aandacht aan gaan besteden. Elk probleem is een gigantisch conflict. Journalisten misbruiken het principe van hoor en wederhoor om de ruzie gaande te houden: 'Hij heeft dit gezegd, wat vindt u ervan?' Dagelijks worden er op het Binnenhof nieuwsbloemkolen geoogst terwijl de macht uit Den Haag is weggesijpeld. De pijn en beperking die Europese samenwerking oplegt, ontgaan de politici.'

U verpakt het als blindheid, onwetendheid. Was het geen politieke keuze om de nadelen van de euro achter te houden?

'Was men oneerlijk? Sinds de Tweede Wereldoorlog zijn er verschillende mechanismen geweest om financiële stabiliteit te garanderen. We hadden 'de slang', de bandbreedte voor wisselkoersen, die is uit elkaar getrokken. De euro ging een stap verder, dat levert ook weer nadelen op. We fietsen achter de feiten aan. Het is ook razend ingewikkeld. Er is geen enkele econoom, en die mensen moeten we überhaupt niet vertrouwen, die een helder plaatje kan schetsen over stabiele valuta. En als ze het wel doen, komt het niet uit. Daarom ben ik mild over politici.

'Als er al een visie was, dan een tunnelvisie. De euro werd verkocht als handig op reis, goed voor het bedrijfsleven. Nadelen werden weggewuifd. Er heerste een overdadig optimisme dat alles goed zou komen.'

Niettemin vraagt u politieke visie van de politieke leiders. Waaruit moet die bestaan?

'Visie begint met de vraag: waar staan we voor? Als je die vraag nu voorlegt aan de leiders, kan ik me niet voorstellen dat ze antwoorden: ieder voor onszelf. Niet alleen omdat Europa een continent is dat grenst aan Rusland, het moet ook opboksen tegen sterke economieën als China, de VS en de Brics-landen. Dat dwingt Europa tot vergaande samenwerking. Op dit moment buigt Europa af naar nationalisme. Dat leidt tot egoïsme. Nationalisme is het betonrot van de EU. Leiders moeten zich committeren aan een Europese doelstelling. Dat hoeft geen superstaat te zijn, maar wel een Europees doel.'

Waarom doen ze dat niet?

'Omdat het zó moeilijk is om te regeren. Tot op het niveau van de burgemeester gaat het fout. Er zit iets fundamenteel scheef in onze democratie. Die wordt verstard door krampachtigheid. Het is politici nauwelijks gegund een toekomstvisie te ontwikkelen. Ze worden weggeblazen door de waan van de dag. Maar er zijn momenten in de wereldgeschiedenis dat de regeringsleiders bij elkaar moeten komen en zeggen: 'Nu maken we de keuzes!' Dan gaat het om grote zaken als vrede en veiligheid. Het Congres van Wenen (1815) was zo'n moment, toen Europa opnieuw werd ingedeeld; Bretton Woods (1944) toen de goudstandaard werd ingevoerd; het Verdrag van Rome (1957), het startschot voor de EEG. Nu is er weer zo'n moment, de urgentie is daar. We moeten een stap verder maken.'

De Nationale ombudsman Alex Brenninkmeijer wordt tijdens zijn afscheid in de Ridderzaal benoemd tot Commandeur in de Orde van Oranje-Nassau. Beeld anp

U zegt dat regeren aartsmoeilijk is. Tegelijk vraagt u om een visie waarmee leiders over hun eigen schaduw én mandaat springen. Vraagt u niet te veel?

'Als de urgentie de neuzen van de belangrijkste leiders dezelfde kant op duwt, verdwijnen twijfel en stroperige besluitvormingsprocessen. Dan kan het heel snel gaan. Ik denk dat veiligheid, economie en milieu de hoofdthema's moeten zijn.'

Hoeveel tijd hebben de leiders nog voor zo'n beslissende conferentie?

'Hoe eerder, hoe beter. Ik zou zeggen: doe het binnen een jaar. We hebben de eurocrisis tijdelijk bezworen, dus de handen even vrij voor de volgende crisis ons weer opslokt.'

Leiders zeggen: burgers willen een oplossing van de crisis zonder Brusselse bemoeizucht. Een aanpak van belastingfraude zonder harmonisering van de belastingen. Knap lastig daar een EU-visie voor te ontwikkelen.

'Ik word heel boos op politici die burgers wegzetten als dreinende kleuters. Dat slaat echt nergens op. Alle rapporten van het Sociaal en Cultureel Planbureau laten juist zien dat de burger constructief en redelijk is. Mijn stelling: leg de kiezers uit 'hier sta ik, dit is mijn keuze' en ze gaan ze met je mee.'

Ook met Europese belastingharmonisatie?

'Ja, dat maakt ze geen bal uit. Er is een kleine politieke elite in Den Haag, in Berlijn, Parijs en andere hoofdsteden, die roept: dat pikken we niet, dat pikken de burgers niet! Het is de elite die gegrepen is door de waan van de dag, die midden in de diabolo nog steeds denkt alles te bepalen.'

Het is compleet donker geworden op de Kirchberg, de buitenwijk van hoofdstad Luxemburg waar instanties als de Europese Rekenkamer zijn gehuisvest. Ruim een jaar zit hij er nu en dat is niet onopgemerkt gebleven. Neem afgelopen zomer, toen Brenninkmeijer het ontwerpjaarverslag van de Rekenkamer ontving. 'Absoluut onleesbaar, als altijd', concludeerde Brenninkmeijer. 'Vanaf mijn vakantieadres heb ik een korte mail naar mijn collega's gestuurd: dit kan zo niet! Uiteindelijk is het hele ding herschreven.'

'Heldere taal' is zijn leidraad. Zo typeerde hij tijdens de presentatie van datzelfde jaarverslag de lidstaten als een bende egoïstische graaiers, gericht op het 'binnenharken van zo veel mogelijk EU-geld', zonder zich verder over de goede besteding ervan te bekommeren. En het allervreemdste van dit alles: hij werd er niet eens op aangesproken. 'Iedereen deelt deze mening.'

Vertrekkend Nationaal Ombudsman Alex Brenninkmeijer ontvangt bij een afscheidsbijeenkomst de bundel "Vertrouwen verdient. Verdiend vertrouwen. Visies op geschilbeslechting tussen overheid en burger". Beeld anp

Het jaarverslag is het visitekaartje van de Rekenkamer en u stelt voor die publicatie te schrappen. Hoe viel dat bij uw 27 collega's?

'Ahum, er is discussie over. Het jaarverslag is onleesbaar, geeft een boodschap die niemand begrijpt en heeft geen effect. Het is onbegrijpelijk dat de Rekenkamer al twintig jaar lang de boekhouding van de EU afkeurt en het Europees Parlement er vervolgens toch elk jaar mee akkoord gaat. Mijn collega's moeten er maar aan wennen dat ik dingen zeg die ze niet leuk vinden.'

Het is jullie visitekaartje.

'Dat visitekaartje kost wel 80 miljoen euro per jaar, 60 procent van ons budget. 'Waar doen we het voor?' dat is de vraag die elke overheidsinstelling zich moet stellen. Ik heb een heel simpel antwoord: van wat je doet, moet je leren. De Rekenkamer kan niet alleen constateren 'kijk toch eens hoe slecht'. Het moet leiden tot verbetering. De gouden draad in mijn aanpak is het DIKW-model: van Data naar Informatie, naar Kennis, naar Wijsheid. Financieel controleurs zijn dol op data. Maar dan, hoe gaan we van constateren naar leren? Dan deinst de Rekenkamer terug, uit vrees dat we te politiek worden. Dat punt stel ik aan de orde. Onze conclusie dat 'de financiële systemen van de EU gedeeltelijk effectief zijn' is waardeloos als we vervolgens niet zeggen wat er moet veranderen.'

Moet de Rekenkamer een stevige stok krijgen?

'Nee, sancties dragen niet bij aan je gezag. Gezag ontleen je aan krachtige, overtuigende bevindingen. Neem onze belangrijkste bevinding, dat er bij 4,7 procent van de EU-uitgaven onregelmatigheden zijn. Maar wat zegt dat nou? Het is als de schoolarts die de temperatuur opneemt van alle kinderen en dan zegt: de klas heeft lichte verhoging. Daar heb je niets aan, je wilt weten welk kind ziek is. Een voorbeeld: in Friesland is met EU-geld een aanlegsteiger neergezet. Dat was echter niet openbaar aanbesteed, de Friezen hadden de steiger tweedehands gekocht. De Rekenkamer turft dat als 'onregelmatigheid' maar eigenlijk was het best een goed idee: het was een stuk goedkoper.'

Het foutenpercentage als obsessie?

'Ja. We betalen jaarlijks 80 miljoen voor één cijfer en wat aardige weetjes. Terwijl de conclusies uit ons onderzoek zo beperkt zijn. We controleren elk jaar circa duizend van de misschien wel honderdduizend betalingen en projecten. Onze dekking is minder dan gatenkaas.'

In het jaarverslag staat dat lidstaten vaak op de hoogte zijn van de misstanden met EU-geld maar er niets aan doen. EU-subsidies mag je verspillen, is dat de boodschap?

'De EU is een vereniging van onbetrouwbare leden. Leden die meer geld willen halen dan brengen. En dat geldt voor alle lidstaten. Europa is te materialistisch geworden, gedreven door geld. Terwijl Europa voor idealen moet staan. Voor Nederland is de burger bereid idealen te aanvaarden als deel van onze nationale identiteit. Voor Europa niet. Dan resteert geld en dat leidt tot perverse processen als what's in it for me. Beter verkeerd bij mij besteed dan goed bij de buren.'

Nederlanders hebben het idee dat vooral andere landen EU-geld misbruiken. Klopt dat?

'Uit de steekproeven van de Rekenkamer blijkt dat wij net zo slecht zijn als onze buren. De grootste fraude met het Europees Sociaal Fonds staat op naam van Nederland. Maar het zit in de Nederlandse volksaard om ons vingertje op te heffen naar het buitenland. Als burger ben ik geschrokken van de berichten over vriendjespolitiek bij aanbestedingen door Defensie en de politie, over mogelijke fraude door ict-bedrijf Ordina bij overheidscontracten. Als zoiets in Brussel boven water komt, sneuvelt er een eurocommissaris. Maar in Nederland komt er een onderzoek en beloven we beterschap. We zouden ons moeten schamen.'

Afstand schept scherpte. Hoe ziet Nederland eruit vanuit Luxemburg?

'Intolerant. Of het nu over Zwarte Piet gaat of Europa, de gemoederen zijn snel oververhit. Ik vind Nederland nogal opgefokt. Luxemburg is een stuk relaxter.'

Waar komt die opgefoktheid vandaan?

'We plaatsen onszelf op een voetstuk, denken dat we het allemaal o zo goed doen, maar dat is niet zo. We schieten door en hebben dat niet in de gaten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.