Column

'De dood is het grootste taboe van de moderne tijd'

Stiekem is onze maatschappij erop gericht om de dood buitenspel te zetten, schrijft Bart Smout. 'De dood bespreekbaar maken. Het zou een goed tegengif zijn tegen het krampachtige wegkijkgedrag van nu.'

Op de bank kijken hoe mensen hun laatste adem uitblazen. Nederland heeft al vier seizoenen Over mijn lijk achter de rug. Nu is met Time of Death ook Amerika overstag. In de documentairereeks van televisiezender Showtime volg je chronisch zieken die de dood recht in de ogen kijken.

Een goede vriend tipte de serie, die in Amerika wordt bejubeld. Samen met hem bekeek ik de eerste aflevering. Dat was even doorbijten. Onverwacht confronterend. Als de serie iets duidelijk maakt, dan is het wel dat onze moderne wereld de dood ergens achter de coulissen heeft weggemoffeld.

Gemedialiseerde dood
Dat klinkt in eerste instantie misschien raar. In de gemiddelde actiefilm uit Hollywood vallen immers meer doden dan je kunt tellen op een abacus en de gruwelijke beelden van de slachtoffers die tyfoon Haiyan achterliet, staan nog scherp op het netvlies. Maar in beide gevallen gaat het om een gemedialiseerde dood die volgens vaste patronen in beeld wordt gebracht. Het zijn sensaties die even een schok teweeg brengen, maar uiteindelijk onze hersenen niet aan het werk zetten. Laat staan dat ze een reflexief proces over onze eigen sterfelijkheid starten.

Geweld in films heeft vaak een entertainende functie, hoe extreem het ook mag zijn. Meer doden staat gelijk aan meer vermaak. In Hollywood zijn doden de slingers op een feestje. En tyfoon Haiyan? De beelden van de lijken in een verwoest landschap? Die herinneren ons er vooral aan hoe goed wij het hebben. Net zoals de overige beelden van geweld en verdoemenis die het nieuws dagelijks uitbraakt. De doden op het nieuws zijn netjes omkaderd - ze raken ons niet echt.

Het bijzondere van Time of Death is dat het kijken van de eerste aflevering wel leidde tot zelfreflexie. Het brengt de dood nu eens niet op filmische of nieuwsachtige wijze. Je ziet echte mensen voor wie het einde nadert en die zichzelf de vraag stellen: wat is zinvol om te doen binnen de tijd die gegeven is? Diezelfde vraag leidde tot een discussie tussen mij en mijn vriend die tot diep in de nacht voortduurde.

Een schoothondje
Het zijn niet alleen de media die van de dood een schoothondje maken dat je makkelijk wegduwt. Onze hele maatschappij is daarop gericht. Anti-rimpelcrèmes en cosmetische chirurgie geven ons het idee dat we eeuwig jong kunnen zijn. Het geloof dat we ziektes weg kunnen eten is wijdverspreid. Eet broccoli en de kans op kanker vermindert met vijftig procent, beloven de razendpopulaire dieetboeken. Fitness drie keer per week en je leeft tien jaar langer. Stop met roken en je hebt er weer een paar jaar bij. Nog even en we kunnen onze hersens zelfs digitaal kopiëren - toch een soort van onsterfelijkheid. Stiekem is onze maatschappij erop gericht om de dood buitenspel te zetten. Een illusie natuurlijk, maar wel een heel verleidelijke illusie. We doen net alsof de dood ons niet aangaat. Zelfs begrafenissen zijn formele ceremonies waarbij we ons zo snel mogelijk van de kist naar de koffietafel begeven.

 
Zelfs begrafenissen zijn formele ceremonies waarbij we ons zo snel mogelijk van de kist naar de koffietafel begeven

De dood is het grootste taboe van de moderne tijd. Dat is een kwalijke zaak. Natuurlijk wordt het leven ondraaglijk als je dagelijks je eigen sterfelijkheid overdenkt. Ik raad het niet aan. Maar wie zijn eindigheid stelselmatig ontkent leeft maar half. Zoals de punt betekenis geeft aan een zin, zo geeft de dood zin aan het leven. Stilstaan bij de eindigheid van het leven - van jouw leven - zorgt ervoor dat je het bewuster en zinvoller vorm geeft.

Memento mori
Daarom het volgende voorstel. Iedere dag is tegenwoordig wel een bijzondere dag. Complimentendag, warme truiendag, rode hoedendag, noem maar op. In die onzinnige wildgroei kan best wat gesnoeid worden om ruimte te maken voor een memento mori-dag. Een dag waarop we stilstaan bij de eigen sterfelijkheid. De dood bespreekbaar maken. Het zou een goed tegengif zijn tegen het krampachtige wegkijkgedrag van nu.

Bart Smout is schrijver en columnist voor Volkskrant.nl.
Twitter: @BartSmout

 
Stilstaan bij de eindigheid van het leven - van jouw leven - zorgt ervoor dat je het bewuster en zinvoller vorm geeft.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.