Column

'DDR was paradijs voor benepen rechtse mensen'

Wie even de ideologische rimram vergeet, komt gaandeweg tot de conclusie dat Oost-Europese communisten in hun sociaal-culturele opvattingen verrassend veel gemeen hebben met West-Europese conservatieven, stelt columnist Thomas von der Dunk. 'De DDR moet echt een paradijs zijn geweest voor benepen rechtse VVD-ers. Ordnung muss sein!'

De Berlijnse Muur. Beeld anp

Als het gaat om de omgang met duister nationaal verleden kunnen de Russen van de Duitsers leren. Als Moskou ook maar vijf procent van het vermogen tot historisch zelfreflectie van Berlijn zou weten op te brengen, was men voor Russische begrippen al een ongekend eind op de goede weg.

Afgelopen anderhalve week verbleef ik in de Duitse hoofdstad. In het stadscentrum wordt men op menige straathoek met het pijnlijke verleden geconfronteerd, dat van de Nazi-terreur, de Muur en de DDR-dictatuur.

Het is niet zonder ironie dat het gewezen politieke centrum van het Derde Rijk, de Wilhelmstraße, na in de Tweede Wereldoorlog te zijn platgebombardeerd, op de grens kwam te liggen tussen Oost en West: op de grens van het gedeelde Berlijn dat de uitkomst was van de ondergang van het Derde Rijk. De Muur liep vrijwel over Hitlers Führerbunker heen.

Terzijde van de nabij gelegen Rijksdag herdenkt een reeks van steles de tientallen voormalige rijksdagleden die door de Nazi's zijn vermoord. Van de Führerbunker de andere kant oplopend stuit men al snel op een permanente fototentoonstelling over de verschrikkingen van het Naziregime, onder de weinig verhullende titel 'Topographie des Terrors'.

Massamoordenaar
Zou u zich voor kunnen stellen dat pal voor het Kremlin een serie steles alle door Stalin vermoorde volksvertegenwoordigers zou herdenken, en dat op het Rode Plein een fototentoonstelling aan de Goelag zou zijn gewijd? Integendeel: in de officiële geschiedschrijving van Poetins Rusland geldt de grote massamoordenaar opnieuw als de grote redder van het vaderland.

Waar, als het om de Tweede Wereldoorlog gaat, de Duitsers soms zwelgen in schuldbesef, zwelgen de Russen in het hun aangedane leed. Zeker: geen volk had na 1945 inderdaad zoveel oorlogsslachtoffers te betreuren - een twintigmiljoen. Wat veel Russen echter even vergeten, is dat aan die twintigmiljoen Nazidoden bijna evenveel doden van eigen Stalinmakelij voorafgingen. En de tweede misvatting die ginds herhaaldelijk de kop opsteekt, is dat al dit leed aan Rusland een extra recht zou verlenen om over andere landen heen te walsen - van Georgië tot Oekraïne.

Tot de weinig gespaarde bouwwerken aan de Wilhelmsstraße behoorde Görings Luftfahrtministerium, dat na 1945 door de DDR als departementszetel is overgenomen, en ook na de Hereniging als zodanig functioneert.

De fototentoonstelling buiten is aan de 17de juni gewijd: de volksopstand van 1953, waarop het compleet verraste Ulbricht-regime even geen weerwoord had: arbeiders die in opstand kwamen tegen de arbeidersstaat. Het enige weerwoord dat men tenslotte wèl had, bestond uit Russische tanks.

De DDR is uiteraard op tal van plaatsen nog steeds zichtbaar aanwezig. Veel eertijds naar communistische helden genoemde straten zijn weliswaar terug-omgedoopt, maar het Marx-Engels-Forum tegenover de pompeuze Dom is er nog steeds, de robuuste standbeelden van beide heren inclusief.

Basale historische kennis
Met basale historische kennis houdt het echter ook in Duitsland, ondanks alle officiële aandacht, bijna 25 jaar na de Val van de Muur bij gewone burgers niet altijd erg over. Bij het Marx-Engels-monument ving ik althans deze mini-dialoog van een ouder echtpaar op. De vrouw: "Wer sind das gleich?" De man: "Weiss nicht. Wahrscheinlich irgendwelche Politiker."

Ze waren duidelijk nog niet op bezoek geweest in het DDR-Museum om de hoek, dat met foto's, filmpjes en voorwerpen een goed inzicht geeft in het dagelijks leven en de vergaande drilneigingen van de overheid.

Een man met een afbeelding van Stalin. Beeld reuters

Twee uur heb ik er gefascineerd rondgelopen. Wie even de ideologische rimram vergeet, komt namelijk gaandeweg tot de conclusie dat Oost-Europese communisten in hun sociaal-culturele opvattingen verrassend veel gemeen hebben met West-Europese conservatieven. De DDR moet echt een paradijs zijn geweest voor benepen rechtse VVD-ers. Ordnung muss sein!

Er was sprake van een permanent zedenoffensief, dat aan Morele Herbewapening herinnert. De geschokte reacties op vrijpostigheid doen niet onder voor die op nozems of Jan Cremers 'autobiografie' indertijd. Wat Damslapers bij ons waren, waren illegale naaktstranden ginds. "Schont die Augen der Nation", smeekte een wanhopige DDR-minister van cultuur eens.

Werkschuw tuig in spijkerbroeken
Van langharig, werkschuw tuig in spijkerbroeken of leren punkoutfit moest de SED-partijtop ook al niets hebben. Van antimilitarisme en dienstweigeraars evenmin. Op school leerden kinderen tellen met soldaten - tien soldaten min vijf is? - en oefenden zij met geweren en in het gooien van granaten. "Erziehung zur Wehrbereitheit" was een officieel schoolvak: vast een natte droom voor de Amerikaanse National Rifle Association en de Teaparty.

Het meest leerzaam was een soort politiek-maatschappelijke gedragsquiz voor scholieren via meerkeuzevragen. Ik heb die op drie manieren ingevuld. Eerst in de rol van sul: steeds kiezen voor uitvluchten om maar niet met het regime mee te hoeven doen (bril vergeten, door platvoeten ongeschikt voor de dienstplicht, moet dan nét m'n kleine zusje naar school brengen).

Vervolgens als gezagsgetrouwe streber, door steeds het meest politiek-correcte antwoord te geven. Ik kwam zo op een score van 26 uit 30 punten. Eindoordeel: er lag een grootse carrière in het verschiet, met een beurs voor de Lomonov-Universiteit in Moskou. Leuk, studeren in Stalins Rusland!

Tenslotte heb ik een ronde lang steeds het meest weerspannig lijkende antwoord aangestreept. Score: 4 punten. Het eindoordeel wil ik u niet onthouden: "Du bist ein antisozialistisches Element, das sich bewusst gegen unsere Gesellschaft stellt. Allein entschiedene erzieherische Maßnahmen können hier noch helfen. Es würde niemanden wundern, wenn du als Staatsfeind oder jugendlicher Krimineller im Jugendwerkhof landest".

Kijk, zo wil ik het horen! Wie daarvoor dan precies zouden gaan zorgen, vertelde de computer alleen niet. Waarschijnlijk irgendwelche Politiker.

Thomas von der Dunk is columnist van Volkskrant.nl.

Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.