'Dat je geïntegreerd raakt, is geen reden om nooit meer terug te gaan'

Staatssecretaris Mark Harbers over zijn hoofdpijndossier

Staatssecretaris Mark Harbers (VVD) heeft het hoofdpijndossier van Den Haag: asiel en migratie. Vandaag presenteert hij, wat hij noemt, een integraal plan van aanpak. Dat begint diep in Afrika en eindigt op Hollandse bodem. Is dat niet wat al te ambitieus?

Markus Harbers / Nederlands politicus / Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid in het kabinet-Rutte III. Volkspartij voor Vrijheid en Democratie Beeld Aurélie Geurts

Het was een verrassing dat in oktober vorig jaar asiel en migratie in het kabinet-Rutte III toevielen aan VVD’er Mark Harbers (48). De zeven jaar daarvoor was hij woordvoerder financiën in de Tweede Kamer. Nu heeft hij, wat in Den Haag heet, ‘de hoofdpijnportefeuille’, met illustere voorgangers als Hilbrand Nawijn, Rita Verdonk, Gerd Leers, Fred Teeven en Klaas Dijkhoff.

‘Ja, het is een nieuw terrein voor mij’, zegt Harbers op zijn werkkamer acht hoog in de toren van Justitie en Veiligheid. ‘Maar er zijn overeenkomsten met mijn vorige portefeuille. In beide gevallen kunnen de emoties hoog oplopen . Bij financiën via de portemonnee van de mensen in het land. Bij migratie vanwege oprechte zorgen of al die nieuwkomers van buiten wel echte vluchtelingen zijn en geen meeliftende economische gelukzoekers. Voor die laatste categorie is veel minder draagvlak in de samenleving, bij de eerste groep is de vraag: kunnen we dat aan in Nederland? Het is de taak van het kabinet daar een antwoord op te hebben.’

Er is nog een overeenkomst. ‘De eurocrisis was een vervelend probleem waarvan de oplossing niet in Nederland lag, maar in betere afspraken in Europa. Dat geldt voor migratie ook. Mensen slagen erin een flink aantal landen te passeren voordat ze hier asiel aanvragen. Dat los je alleen op met verbeterde Europese afspraken. En net als bij de eurocrisis kom je er dan vrij snel achter dat sommige landen geen afspraken willen maken, of andere afspraken, of zich niet aan afspraken houden.’

In een brief aan de Tweede Kamer ontvouwt Harbers nu zijn ‘integrale migratieagenda’. Integraal, omdat het stuk mede is ondertekend door de beide ministers op Buitenlandse Zaken, Stef Blok (VVD) en Sigrid Kaag (D66), door Wouter Koolmees (D66) van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, en door Kajsa Ollongren (D66) op Binnenlandse Zaken.

Het kabinet wil meer greep krijgen op migratie, is kort gezegd de vertaling van de afspraken tussen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie uit het regeerakkoord. Harbers stelt zich zes concrete doelen: het tegengaan van illegale migratie, het verder bevorderen van opvang in de regio, een solidair asielstelsel binnen de EU, meer terugkeer, goed geregelde legale migratie en verbeterde inburgering.

Stel, ik ben inwoner van Mali en ik besluit mijn land te verlaten. Hoe gaat u mij dan tegenhouden?

‘Door te investeren in verbeterde omstandigheden daar en in omringende landen als Niger en Nigeria, zodat u zich minder snel gedwongen voelt te vertrekken. Gaat u toch, zo leert de ervaring, dan valt u in handen van een mensensmokkelaar. Want er zijn weinig mensen die op de bonnefooi naar Noord-Afrika reizen en denken: als ik ’s nachts in Libië, Tunesië of Algerije op het strand ga staan, komt dat bootje vanzelf wel. Dat is allemaal buitengewoon goed georganiseerd, met een vaak weerzinwekkend business model, inclusief de mensonterende uitwassen van slavenhandel in detentiekampen en verdrinkingen op zee. Die smokkelaars moeten we de pas afsnijden.’

Afrika veranderen hebt u niet morgen geregeld. Dus ik kom toch op dat bootje.

‘Dan stuit u wat mij betreft op een goed bewaakte buitengrens van de EU en belandt u in het model van de EU-Turkije-verklaring. Dus, om in dat voorbeeld te blijven: in Griekenland wordt vastgesteld of u recht heeft op asiel. Zo niet, dan gaat u terug naar Turkije en vandaar indien mogelijk naar het land van herkomst. In ruil daarvoor hervestigen we binnen de EU iemand die al in Turkije zat en wel recht heeft op asiel. Daarmee geven we het signaal af: de route die u kiest heeft geen zin, want ú krijgt geen asiel maar iemand anders.’

Intussen zit ik dan in Turkije of, als er straks vergelijkbare afspraken zijn, in een soortgelijk kamp in een ander land.

‘Let wel, de EU-Turkije-afspraak is geen blauwdruk. Dat model zal nergens precies hetzelfde zijn. We zullen als EU per land afspraken moeten maken. Om het perfide smokkelmodel te stoppen, en omdat we weten dat het werkt. De instroom langs de route Turkije-Griekenland is met 97 procent gedaald.’

Met Libië lukt zo’n afspraak niet, stelde uw collega Sigrid Kaag woensdag vast.

‘De situatie in Libië is onvergelijkbaar met Turkije. Libië is politiek instabiel, er is geweld. Van migratieafspraken met Libië is op dit moment daarom inderdaad geen sprake. Tegelijkertijd zitten daar veel mensen vast in detentiekampen, in mensonterende omstandigheden. De oplossing voor hen is niet om naar Europa te komen, maar wel om internationaal alles in het werk te stellen dat ze kunnen terugkeren naar hun land van herkomst.’

De kampen moeten voldoen aan VN-standaarden en ‘perspectiefvolle opvang’ bieden, staat in uw brief. Ze staan in Jordanië, Libanon, Irak en de hoorn van Afrika, dus Ethiopië, Eritrea en Somalië. Dat is nogal hoog gegrepen voor zulke zwakke landen.

‘Het is nu al zo dat 90 procent van de vluchtelingen in de regio blijft. Wij moeten zorgen dat de kampen niet alleen bescherming bieden tegen oorlog en geweld, maar ook voorzien in basale leefomstandigheden. Er moet water, voedsel en gezondheidszorg zijn. Sigrid Kaag heeft vorig jaar met ontwikkelingsgeld geïnvesteerd in onderwijs in kampen in Libanon en Jordanië. In dat laatste land wordt in specifieke zones ook werk voor vluchtelingen georganiseerd. Alleen voorkomen dat de kogels je om de oren vliegen, is niet voldoende. Opvang in de regio moet een echt alternatief voor een reis naar de EU zijn.’

Goed, desalniettemin vragen hier jaarlijks 30 duizend mensen asiel aan die toch op eigen kracht zijn gekomen. U schrijft dat u asielshoppen en doorreizen wilt tegengaan.

‘We hebben het zogenoemde Dublin-akkoord. Als blijkt dat je eerder in een ander EU-land asiel hebt aangevraagd, moet je volgens de huidige onderlinge afspraken naar dat land terug. Dat lukt lang niet altijd. Wat we wel weten: als je niet via Schiphol of een van de havens hier bent gekomen, en dat zijn er maar weinig, ben je via Duitsland of België gereisd.’

Dat zou lekker makkelijk zijn voor Nederland: iedereen terugsturen naar België of Duitsland.

‘Wij zeggen in het regeerakkoord: als een asielzoeker bij de grens wordt tegengehouden, wordt hij overgedragen aan Duitsland of België. Ik werk dat idee nu verder uit: informatie over eerder verblijf in een lidstaat moet sneller leiden tot een overdracht aan die lidstaat. Duitsland en België kunnen ook weer overdragen aan buurlanden. Als een asielzoeker weet dat de EU zo werkt, ontmoedigt dat doorreizen.’

Die praktijk is nog ver weg.

‘Het gaat om zuiverheid in het systeem, waar nu nog allerlei onevenwichtigheden in zitten. Een asielzoeker die Europa bereikt, moet asiel aanvragen in het eerste land waar hij in de EU aankomt. Dat doet hij vaak niet, omdat hij naar Nederland of Zweden wil. In de landen daartussen wordt hij niet geregistreerd, want daar hebben die landen geen belang bij. Dat moet anders. Zoals we de last aan de buitengrens moeten verdelen, moeten we ook asielpieken in bestemmingslanden evenredig verdelen.’

U spreekt EU-landen die te weinig doen op hun verantwoordelijkheid aan?

‘Ja. Als we met z’n alle willen profiteren van open grenzen, hoort daar niet bij dat sommige landen zeggen: maar ik doe liever niet mee aan de opvang van asielzoekers.

Dan hebt u het over?

‘Hongarije, Polen en andere landen oostelijk van Duitsland.’

Asielzoekers die tot in hoger beroep geen asiel krijgen, moeten terug. U richt acht Landelijke Vreemdelingen Voorzieningen op, die lokale bed-, bad-, en broodregelingen overbodig moeten maken. Die moesten eerst dicht van uw partij maar blijven dus toch bestaan?

‘Dan begint u bij het sluitstuk van terugkeer. De basis is: mensen zijn uitgeprocedeerd en worden geacht zelfstandig het land te verlaten. Daar zijn programma’s voor. Dat is het aan te bevelen model. Lukt dat niet, dan betekent dat voor sommigen vreemdelingenbewaring en gedwongen uitzetting. Daarna blijft een restgroep over, vaak mensen die zich in de illegaliteit hebben bevonden. Het belang van burgemeesters is dat die niet door hun gemeenten zwerven. Het belang van het Rijk is dat terugkeer de gewenste oplossing is. We zijn bezig die twee werelden op een ordentelijke manier te verenigen.’

Sommige landen nemen geen mensen terug.

‘Klopt, terwijl we op andere terreinen vaak een goede relatie hebben met zo’n land, als het gaat om ontwikkelingshulp, water of landbouw. Die goede relatie moeten we gebruiken om ook de terugkeer mogelijk te maken.’

Ook onder dit kabinet zullen er asielzoekers blijven komen. Hoe zorgt u dat die sneller inburgeren dan voorheen?

‘We moeten in de asielprocedure nog eerder vaststellen wie weinig kans maakt en wie veel. De integratie en inburgering van kansrijke asielzoekers kunnen sneller beginnen en moeten verder verbeteren. Maar ook tijdens die inburgering blijft terugkeer het doel. Een asielvergunning is straks in eerste instantie voor drie jaar, niet meer voor vijf. In die tijd kun je een opleiding volgen, mag je een baan hebben. Zodat het geen verloren jaren zijn. Maar dat je daardoor geïntegreerd raakt, is geen reden om nooit meer terug te gaan. Na drie jaar beoordelen we dat, en na vijf jaar weer. We moeten daar minder krampachtig mee omgaan. Want er zijn anderen die in de tussentijd ook weer een beroep op bescherming doen, omdat in hun land de vlam in de pan is geslagen. Pas als je dan een definitieve vergunning hebt, verandert dat.’

Tegelijkertijd bepleit u reguliere migratie, bijvoorbeeld om werknemers te werven in sectoren waar tekorten zijn. Uit een CBS-onderzoek deze week bleek dat het draagvlak voor echte vluchtelingen veel groter is dan voor economische migranten.

‘Dat is een definitiekwestie. De ene economische migrant is de andere niet. Voor gelukzoekers die meekomen met de vluchtelingenstroom is geen draagvlak. Maar er zijn nog heel veel andere migranten, vaak met gelukkige redenen, die geen mens ter discussie stelt: studenten die komen studeren, een au pair die hier voor een jaar komt, iemand die verliefd is geworden op een Nederlander, mensen die hier tijdelijk willen werken. De BV Nederland profiteert goed van onze kennismigrantenregeling. Natuurlijk willen we geen verdringing, maar we kijken wel naar tewerkstellingsvergunningen, vaak tijdelijk, voor die plekken waarvoor werkgevers in Nederland en de EU niemand konden vinden. Dat is ook een belang.’

Op papier hebt u zo greep op migratie. Hoe voorkomt u dat uw plan iets van de tekentafel blijft?

‘Ik ben de eerste om te erkennen dat ik deels afhankelijk ben van wat we in het buitenland voor elkaar krijgen. Tegelijkertijd kunnen we binnenlands voluit aan de slag met flexibele opvang, versnelde inburgering, betere aansluiting op de arbeidsmarkt. En als je dat ingewikkelder gedeelte bekijkt: vijf jaar geleden zou je voor gek zijn verklaard als je had gezegd dat de EU erin zou slagen het type afspraken te maken met Turkije dat we nu hebben. Sterker, ik was erbij in de VVD-fractie toen Malik Azmani voor het eerst deze voorstellen deed. Een half jaar later was er die hoge instroom en bleek er in heel Europa geen beter idee voorhanden.’

Blijft het plan-Azmani het einddoel: geen asielaanvragen in de EU?

‘Het ideaal is inderdaad dat we afspraken maken met derde landen, waar mensen in de regio een veilige plek vinden. Een plek die zodanig is ingericht dat mensen niet alsnog op de vlucht gaan. Van daaruit kunnen zij een asielaanvraag indienen, die louter over hun persoonlijke omstandigheden gaat. Waarom zij persoonlijk nog echt bescherming in de EU nodig hebben, nadat de oorlog in hun land is uitgewoed. Dat is het einddoel. Als je ziet welke ontwikkelingen ons de komende decennia in de wereld te wachten staan, is het onontkoombaar dat we op die manier leren denken.’

CV Mark Harbers

19 april 1969 Geboren in Ede

1992-1998 Lid raad deelgemeente Rotterdam-Kralingen/Crooswijk

1997-2004 Werkzaam bij communicatieadviesbureaus

2002-2007 Lid gemeenteraad Rotterdam

2006-2007 Politiek adviseur minister Gerrit Zalm

2007-2009 wethouder Rotterdam (economie, haven en milieu)

2009-2017 Lid Tweede Kamer

2017 Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (belast met asiel en migratie)

Harbers is gehuwd met Bart Rövekamp

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.