'Boeiende theorie': op deze ets zien we een vozende Rembrandt met zijn vrouw Saskia

Wellicht bedoelde Willem Basse zijn ets als huwelijksgeschenk

De kleding van Marten en Oopjen, de gezichten van Rembrandt en Saskia. Op zoek naar prenten van feestende welgestelden voor de Rijksmuseumtentoonstelling High Society sprong één ets eruit. Een ets die zich leent voor een 'boeiende theorie'.

De ets van Willem Basse uit circa 1634 die mogelijk de inspiratie vormde voor Rembrandts schilderij van zichzelf met Saskia, een paar jaar later. Beeld Collectie Rijksmuseum

Toen Jane Turner, hoofd van het Rijksprentenkabinet, en haar collega's eind vorig jaar door hun collectie struinden viel één plaatje op. De voorbereidingen van de tentoonstelling High Society waren in volle gang: een selectie levensgrote portretten met Rembrandts schilderijen van Marten en Oopjen als middelpunt. In het Rijksprentenkabinet werd gezocht naar taferelen die een andere kant van de High Society laten zien. Hoe de hogere klasse kon gokken bijvoorbeeld, drinken en seksen.

Een laagje uit

In die derde categorie valt deze prent. De ets van Willem Basse (1613/14-1672) bevindt zich al sinds 1878 in de museumcollectie. Een sjiek stel staat op het punt om elkaar eens flink te betasten. De vrouw is op de man geklommen, haar been bungelt over zijn knie, haar rokken zijn wat opgetild. Met haar hand wijst zij hem de weg naar tussen haar benen. Hier begint een vrijpartij. En er is nog iets anders dat deze ets erg spannend maakt.

Dit vozende stelletje kreeg namelijk binnen het museum al snel een bijnaam: 'De guilty pleasures van Marten en Oopjen'. Turner: 'Kijk naar zijn kraag en zijn schoenen! En dat ceintuur met de bloem om haar middel, deze mensen hebben precies dezelfde kleren aan.' Goed, deze 'Oopjen' heeft boven een laagje uit, dat maakt haar des te verleidelijker. Dat deze ets in de selectie van de tentoonstelling moest komen, was duidelijk. Maar Turner nam zich ook voor precies uit te zoeken wat hier aan de hand was. Misschien was het hun beroepsdeformatie waardoor de specialisten van het Rijksmuseum de kleren van hun lievelingsechtpaar meenden te herkennen. Of had Basse de portretten van Rembrandt kunnen kennen?

Rembrandt en Saskia in de gelijkenis van de Verloren Zoon, ca. 1635-1639. Collectie: Staatlichte Kunstsammlungen Dresden Beeld Klut / Estel

Guilty pleasures

Ja, dat kon, ontdekte Turner. 'We weten weinig van Basse. Maar in 1634 maakte hij samen met Rembrandt etsen voor een boek.' In datzelfde jaar schilderde Rembrandt Marten en Oopjen. Nadere bestudering van de ets leverde Turner nog een ontdekking op: 'Het zijn de gezichten van Rembrandt en zijn vrouw Saskia. Kijk maar naar zijn snorretje en haar wenkbrauwen.' En aangezien Rembrandt en Saskia in datzelfde jaar zijn getrouwd trok Turner een conclusie: 'De ets lijkt een huwelijksgeschenk, een inside-grapje van Basse aan Rembrandt en Saskia.'

Het is vooral een 'boeiende theorie', benadrukt Turner, die niet hard te maken is. Ze kan wel uitleggen waarom deze ets zo geschikt zou zijn als huwelijksgeschenk. Die bevat precies dezelfde ingrediënten als een geslaagde toespraak van een getuige: de verwijzingen naar seks (ook rondom het stel) en naar een voorspoedige toekomst. 'Basse zou kunnen bedoelen: ik hoop dat jullie zo vermogend worden als Marten en Oopjen.' De guilty pleasures van Rembrandt en Saskia dus.

Humor

Rembrandt schilderde zelf overigens een paar jaar later Saskia bij hem op schoot. De compositie in dat schilderij, dat in een museum in Dresden hangt, wijkt sterk af van de ets. Saskia is erin ook duidelijk minder op haar gemak. Toch sterkt dit schilderij Turners overtuiging: 'Het kan dat Rembrandt zich door Basse heeft laten inspireren, maar het is natuurlijk indirect bewijs.'

Van Rembrandt is bekend dat hij prenten en tekeningen verzamelde. Als hij deze ets inderdaad cadeau heeft gekregen, dan zou hij hem zorgvuldig in een map hebben gestopt, zegt Turner. Na zijn faillissement in 1656 heeft hij de meeste prenten verkocht. Over de herkomst van dit exemplaar in de collectie van het Rijksmuseum is niets bekend.

'Als het een persoonlijk cadeau was, zal er een heel kleine oplage van de ets zijn. Tot nu toe heb ik nog geen andere afdrukken kunnen vinden', zegt Turner. Had Rembrandt zo'n grapje van Basse weten te waarderen? Turner: 'We hebben veel zelfportretten van Rembrandt in de prentencollectie. Hij trekt vaak gekke bekken, ik denk dat hij wel gevoel voor humor had.'

Stiekeme geneugten

Het Rijksmuseum wijdt bij de tentoonstelling High Society ook drie zalen aan de stiekeme geneugten van de hoge klasse. Ruim tachtig prenten en tekeningen tonen de welgestelden van weleer feestend, drinkend, gokkend en op zoek naar seks.

High Society, Rijksmuseum Amsterdam, 08/03 t/m 03/06.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.