'Blijf daar weg, zou ik tegen de bondscoach willen zeggen'

Nabestaanden MH17-ramp verdeeld over deelname aan WK in Rusland

Deze week begint Oranje aan de kwalificatie voor het WK van 2018 in Rusland. Veel nabestaanden van slachtoffers van de MH17-ramp veroordelen het streven naar deelname. Maar zelfs binnen getroffen gezinnen heerst verdeeldheid. Frénk van der Linden interviewde 25 betrokkenen.

Een colonne lijkwagens met de lichamen van MH17-slachtoffers komt op 23 juli 2014 onder grote belangstelling aan in Hilversum. Beeld anp

'Als jij de directeur van de KNVB was, zou ik vragen of je kinderen had. En zo ja, dan zou ik zeggen: 'Als het jouw kind was dat had liggen rotten op dat veld in Oekraïne, zou je dan met het Nederlands elftal naar Rusland willen?''

Silene Frederiksz (verloor zoon Bryce en schoondochter Daisy bij de MH17-ramp)

'Laat Oranje straks gewoon lekker in Rusland gaan voetballen. Mijn familieleden kwamen om het leven door een Buk-raket, en ik denk dat Poetin en zijn maten daar medeschuldig aan zijn. Maar ik wil me niet laten leiden door wraakgevoelens.'

Robbert van Heijningen (verloor broer Erik, diens vrouw Tina en hun zoon Zeger)

'De grootste schoonheid die ik in mijn leven heb ervaren, zat in de betrokken en respectvolle manier waarop Nederland de lichamen van de MH17-slachtoffers op het vliegveld van Eindhoven ontving. Een voorbeeld voor de wereld. Nu is de vraag of we in dit land zo invoelend en respectvol met elkaar blíjven omgaan. Eigenlijk worden we voor de tweede keer getest door Rusland.'

Huub Dormans (verloor zijn zwager en vriend Harrie)

Wie nabestaanden spreekt van de Nederlanders die omkwamen bij de MH17-ramp die zich 17 juli 2014 voltrok in het oosten van Oekraïne, wordt geconfronteerd met emotionele uitersten: grief en berusting, haat en herwonnen levenslust, afschuw en afstandelijkheid.

Maar als het gaat om Rusland, zijn de gevoelens vrijwel eensluidend. Het is een corrupte schurkenstaat. Een politieke boevenbende. Een oude vijand in een nieuw jasje.

Maar daar houdt de eensgezindheid onder de nabestaanden op.

De KNVB zou er verstandig aan doen om contact te zoeken met de nabestaanden van slachtoffers van de MH17-ramp. Lees: 'KNVB moet gesprek aangaan met nabestaanden MH17-ramp'

De nee-zeggers - Tanend medeleven

Wim Renkers, gepensioneerd onderwijsman, mist zijn broer Jeroen, 'een schat van een jongen, een allemansvriend', diens vrouw Karin en hun zoon Tim. 'Een maand vóór de ramp hebben ze hier nog in de tuin liggen ravotten', wijst hij. 'Je begrijpt het niet, je begríjpt het niet. Het is mij een raadsel hoe Katja, de enige van het gezin die niet aan boord was, zich als overgebleven dochter staande houdt.'

Renkers en zijn familieleden zagen zich gedwongen Jeroen tweemaal te begraven. 'Eerst herfst 2014, nadat hij precies een dag voor zijn verjaardag was geïdentificeerd. Toen nog eens een jaar later: er doken meermalen fragmenten van zijn lichaam op.'

Het massale medeleven in Nederland na de crash deed hem en zijn verwanten goed. Iedereen kende wel iemand, kopte een krant. De hele samenleving deelde in de droefenis, ervoer Renkers. Van het Byzantijnse koor dat wilde zingen bij de aankomst van de stoffelijke overschotten tot premier Rutte, die beloofde dat 'de onderste steen boven' zou komen. Van degenen die een stille tocht of afscheidsbijeenkomst organiseerden tot burgers die ijverden voor een nationaal monument bij Vijfhuizen.

Renkers is de laatste om te twijfelen aan het oprechte karakter van de verslagenheid onder zijn landgenoten. Maar tot zijn verbijstering zien inmiddels miljoenen van dezelfde Nederlanders reikhalzend uit naar deelname van Oranje aan het wereldkampioenschap 2018, door de FIFA toegewezen aan Rusland - nieuwe Koude Oorlog of niet.

'Ik ben een voetbalfanaat', zegt hij. 'Ik snap het verlangen naar nieuwe successen van het Nederlands elftal. Alleen: je kunt toch niet het ene moment schande spreken van wat Rusland uitvreet, en het andere moment willen deelnemen aan een evenement dat zal worden gebruikt door Poetin om zijn blazoen op te poetsen? Hoe diep zit je betrokkenheid dan in godsnaam?'

Het doet zeer om te zien dat het verdriet slijt, legt Renkers uit, dat de volkswoede en de politieke drift verdwijnen. 'Nederland krijgt iets van: over tot de orde van de dag. Dat merk ik ook in het contact met vrienden. We zitten niet meer in dezelfde fase van het rouwproces.' Hij schiet vol. 'Sorry, zelfs binnen mijn familie hoor ik steeds meer verschillende geluiden, soms behoorlijk afstandelijke.'

In de ogen van Renkers mag het afvlakken van sterke sentimenten niet automatisch leiden tot een milder oordeel over de kwestie-MH17. 'We moeten niet normaal omgaan met de waarschijnlijke daders. Integendeel. Op de eerste bijeenkomst voor nabestaanden, zomer 2014, voelde ik dat Rutte diep geraakt was. Ik heb hem na afloop persoonlijk bedankt. Benieuwd wat hij nu zal zeggen over Oranje en Rusland. Ik vrees dat de koopman het gaat winnen van de dominee.'

Renkers weet dat 'fruit-, bollen- en kaasexporteurs het zo langzamerhand welletjes vinden met die boycot, simpelweg omdat het te veel poen kost'. 'Mijn broer kon vrij hard uit de hoek komen over dit soort dingen. Jeroen steunde bijvoorbeeld het protest tegen deelname van Nederland aan de Olympische Spelen in China. Een dergelijke actie zou nu helemaal in zijn geest zijn.'

Wim Renkers is representatief voor het kamp van nabestaanden die nee zeggen als Oranje zich wil plaatsen voor het wereldkampioenschap in Rusland. Zijn geestverwanten voeren méér tegenargumenten aan.

'In 1978 genoot ik als 16-jarige jongen van het WK in Argentinië', zegt Hans de Borst (verloor bij de MH17-ramp zijn jonge dochter Elsemiek, zijn ex-vrouw, haar nieuwe echtgenoot en hun zoontje). 'Je had toen de actie Bloed aan de paal van Freek de Jonge en Bram Vermeulen. Opzij, stelletje idioten, dacht ik, laat die voetballers voetballen. Maar nu zie ik het heel anders. Je moet er toch niet aan denken dat je op een gegeven moment een Holland Heineken House in Moskou hebt staan waar Nederlanders uit hun dak gaan?'

'Blijf daar weg, zou ik tegen bondscoach Danny Blind willen zeggen. Heel fijn dat hij zijn zoon Daley nog heeft, en geweldig dat die jongen in het Nederlands elftal speelt, maar Elsemiek was mijn enige kind, en ik ben haar kwijt.'

'Ik zou me eigenlijk politiek correct moeten opstellen, iets moeten zeggen in de trant van: het onderzoek naar de betrokkenheid van Rusland bij de MH17 is niet afgerond, en dus zijn conclusies nog niet op hun plaats', zegt Silene Frederiksz (verloor zoon Bryce en schoondochter Daisy). 'Maar het staat voor 99 procent vast dat de Russen een schandelijke rol hebben gespeeld. Ik verdom het dan ook om mijn tong in te slikken.'

'Het gevoel bekruipt me dat de meeste Nederlanders die hartverwarmend om mensen als ik heen gingen staan nu vinden dat het gezeur begint te worden. Kom op meid, gewoon meejuichen voor het Nederlands elftal. Ik kan het niet. Ik zit nog steeds in de ziektewet, breng het niet op om fulltime aan de slag te gaan. Mijn werkgever zegt: 'Je zit al twee jaar thuis, aan de gang, het leven gaat door.' Ja, voor jóu, denk ik dan. Voor mij is het leven op 17 juli 2014 gestopt.'

Truus van der Meer (verloor haar kleinkinderen Sophie, Fleur en Bente): 'Ik ben vast een veel te gevoelige oude vrouw. Het is allemaal nog zo vers dat ik me niks kan voorstellen bij sporters die zin hebben om te voetballen in Rusland. Als Oranje die kant opgaat, wordt het onderdeel van Poetins propagandashow. Leen je daar alsjeblieft niet voor, beloon geen mensen die juist straf verdienen.'

De onderzoekers - Een onaf verhaal

Hoe bezien psychologen de innerlijke worsteling van nabestaanden? 'Complexe rouw' is de specialiteit van Jos de Keijser, bijzonder hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij onderhoudt contact met tientallen Nederlanders van wie dierbaren omkwamen in Oekraïne. 'Pogingen om Oranje door acties te weerhouden van deelname aan het WK 2018 in Rusland, kan geestelijke schade opleveren voor de nabestaanden', meent hij. 'Het is geen haalbare kaart, en wanneer dat eenmaal blijkt, neemt het gevoel van verlies en teleurstelling, het er niet toe doen, alleen maar sterkere vormen aan.'

Klaas-Jan Rodenburg, directeur Landelijk Steunpunt Rouw, noemt vlucht MH17 'een onaf verhaal'. 'Wie dat meemaakt loopt het risico ten prooi te vallen aan gevoelens van onrechtvaardigheid en woede, soms escalerend naar haat. Je wilt op verhaal komen, iets afronden, maar dat kan niet: er is nog geen schuldige voor het gerecht gekomen, genoegdoening blijft uit. De verwerking valt stil. Dan kan rouw stollen tot getraumatiseerde rouw.'

Vorig jaar oktober concludeerde de Onderzoeksraad voor Veiligheid dat de Boeing 777 van Malaysia Airlines was neergehaald door een Buk-raket van Russische makelij, afgevuurd van Oost-Oekraïens grondgebied. Op 28 september presenteert het Openbaar Ministerie de bevindingen van het strafrechtelijk onderzoek naar de vraag wie daarvoor verantwoordelijk was.

Volgens Rodenburg is het aanwijzen en berechten van schuldigen de cruciale schakel in het verwerkingsproces. 'Als de rechterlijke macht geen bevredigende uitspraak doet, als er geen vergelding komt, blijft een mentale tijdbom in die mensen tikken. Zeker nu er al sprake is van wrok. Die groeit doordat onze overheid publiekelijk weinig tot niets tegen de Russen onderneemt. Zij kiest voor stille diplomatie, wat bij velen kwaad bloed zet.'

De Keijser is somber gestemd over de uitkomst van het OM-onderzoek. 'Wanneer straks zou blijken dat Rusland inderdaad betrokken is geweest bij het neerhalen van de MH17, wat kun je dan in de praktijk doen? Bijna niets. Nederland heeft geen echte macht. Als de hoop op een rechtvaardige straf voor de daders blijft, vrees ik dat de nabestaanden een deceptie wacht.'

De ja-zeggers - Door met het leven

Effe Fietsen op Zondag, EFOZ, heette de wielerclub waarvan Harrie Wagemans lid was. Met zijn trekkingfiets aan boord van de MH17 was hij, hoofd financiën bij een bouwbedrijf, twee jaar geleden op weg naar Bali. Naar men zei kon je er een fijn potje pedaleren.

Met zwager Huub Dormans, echtgenoot van zijn zus Hanny, wandelde Harrie regelmatig in Zuid-Limburg en de Ardennen. 'Kameraden, dat waren we', zegt Dormans, directeur van een stichting die startende ondernemers ondersteunt. 'Ook als het om maatschappelijke onderwerpen ging, zaten we op één lijn. Hij was geen man die van sporters zou verlangen dat ze na jarenlang trainen zouden afzien wat ze het liefste doen: presteren op een groot toernooi. Waarom zou je zo'n offer van mensen eisen, puur vanwege je eigen onmacht?'

Dormans zegt iedere voetbalsupporter zoveel mogelijk lol te gunnen ('Harrie zou zelf hebben mee genoten'). Eén ding verlangt hij slechts: 'Dat Nederlanders invoelen hoe touchy dit ligt voor de nabestaanden. Toon begrip, empathie.'

Met enige huiver probeert hij zich voor te stellen hoe het zal zijn als Oranje de kans krijgt om voor het oog van Vladimir Poetin te spelen. 'Dat doet dan uitzonderlijk veel pijn. Maar we moeten verder, zeggen mijn echtgenote en ik vaak tegen elkaar, we moeten het leven vieren.'

Huub Dormans is niet de enige die ja zegt tegen het WK-streven van Oranje. Ruim één op de drie nabestaanden met wie de Volkskrant sprak, blijkt voorstander van deelname van het Nederlands elftal aan het kampioenschap in Rusland.

'Sport moet mensen niet uiteendrijven maar verbroederen', zegt Dennis Schouten (verloor een zwager en diens vrouw). 'Dus op naar Rusland.'

Piet Ploeg (verloor zijn nog steeds niet geïdentificeerde broer Alex, zijn schoonzus Edith en hun zoon Robert): 'Ik vind het absurd om de MH17 in verband te brengen met voetbalwedstrijden. Laat de sport de sport, en maak geen misbruik van dit afschuwelijke drama.'

Evert van Zijtveld (verloor twee kinderen en zijn schoonouders), is bestuurslid van de Stichting Vliegramp MH17, die de belangen van nabestaanden behartigt. Hij sms't een officieel statement: 'Het lijkt de Stichting Vliegramp MH17 ongepast om sportactiviteiten te betrekken in een geopolitieke strijd. Het is nog steeds niet duidelijk wat de inhoudelijke betrokkenheid is van Rusland en Oekraïne inzake het neerhalen van de MH17. Het is wachten op het Openbaar Ministerie aangaande de feiten van de toekomstige vervolging.'

Eén stem in dit koor heeft een geheel eigen toonsoort. Het is die van Marjan Renkers (verloor een broer, diens vrouw en hun zoon). Ze is de zus van Wim Renkers, die zich eerder in dit verhaal fel keerde tegen de Rusland-ambities van Oranje.

'Mij maakt dat geen bal uit', zegt zij. 'Ik voel me emotioneel niet meer betrokken bij de MH17. Wim volgt het nieuws rondom de ramp nog steeds tot op de puntkomma, ik lees niet eens meer de goed bedoelde brieven van Slachtofferhulp. Misschien ben ik te nuchter. Alleen wanneer ik op de radio een liedje hoor dat mijn omgekomen neefje Tim graag op zijn gitaar speelde, wordt het me weleens te machtig. Ik mis hem, ik mis zijn vader en moeder, en ik zal de geweldige herinneringen aan hen altijd blijven koesteren, maar ik heb aan den lijve ondervonden dat de tijd alle wonden heelt.'

Haar broer herkent zich er niet in. Wim Renkers heeft zijn eigen gevoelens en gedachten.

'Stel je voor dat er één bekende speler van het Nederlands elftal in de MH17 had gezeten', zegt hij. 'Eentje maar. Dan zou er geen Nederlander te vinden zijn met een haar op zijn hoofd die eraan denkt om te gaan voetballen in Rusland.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.