Column

'Beschouwt de Russische legerleiding Poetin als een slapjanus?'

Het zou zo maar kunnen zijn dat de luchtdoelraketten geleverd zijn door het Russische leger zonder toestemming van Poetin, schrijft Meindert Fennema. 'Het zal niet de eerste keer zijn dat leiders worden bedreigd door populaire generaals.'

Poetin schudt de handen van legerofficieren. Beeld afp

Het neerschieten van een passagiersvliegtuig boven Oekraïens grondgebied is een zo grote tragedie dat er een dag van nationale rouw is afgekondigd. De vraag blijft: wie was verantwoordelijk? Die vraag zal Nederland en de wereld nog jaren achtervolgen. Max Pam stelde hem in de krant van gisteren. Hij vindt dat ook Malaysia Airlines verantwoordelijkheid draagt door over oorlogsgebied te vliegen.

In eerste instantie lijkt de zaak simpel. Het toestel is per abuis neergehaald door pro-Russische separatisten met een luchtdoelraket van Russische makelij. Voor dat laatste wordt Poetin verantwoordelijk gehouden. Het Russische leger heeft die SA-11 geleverd en mogelijk ook de schutters opgeleid. Voor een directe betrokkenheid heeft de Amerikaanse veiligheidsdienst geen bewijs gevonden. Voor de indirecte betrokkenheid zijn de bewijzen ook nog niet overlegd. Maar laten we aannemen dat die er zijn. Is Poetin dan verantwoordelijk? In Volkenrechtelijke zin natuurlijk wel. Poetin is het staatshoofd.

Populaire generaals
En toch, het zou zo maar kunnen zijn dat de luchtdoelraketten geleverd zijn door het Russische leger zonder toestemming van Poetin. In communistische regimes was het leger altijd het moeilijkst te beheersen deel van de staat. Communistische leiders werden vaak bedreigd door populaire generaals. Leon Trotski is natuurlijk het bekendste voorbeeld van een populaire legerleider die een bedreiging vormde voor Stalin en daarom verbannen en uiteindelijk, in 1940, vermoord werd. In China was generaal Lin Biao in 1971 een te grote bedreiging voor Mao. Hij moest vluchten en zijn vliegtuig stortte neer. In Cuba was de populaire generaal Arnaldo Ochoa een bedreiging voor Fidel Castro. Hij werd geëxecuteerd op beschuldiging van drugshandel.

Beeld afp

Ook na de val van het communisme bleef het Russische leger een machtsfactor van betekenis en het is onwaarschijnlijk dat Poetin het leger volledig in de hand heeft. Aanwijzingen daarvoor zijn er te over. In de Volkskrant van 23 juli staan portretten van vier leiders van de separatisten. Drie van hen zijn afkomstig uit het Russische leger. Het ligt zeer voor de hand dat niet alleen de separatisten, maar ook velen in het voormalige Rode Leger Poetin een slapjanus vinden.

Poetins dubbele probleem
Poetin heeft dus een dubbel probleem. Hij moet zich dan verdedigen tegen de beschuldigingen uit het Westen dat hij direct verantwoordelijk is voor het drama met de MH17, terwijl hij tegelijkertijd in stilte moet afrekenen met eigengereide, zo niet opstandige generaals. Want als het zo zou zijn dat delen van het leger op eigen houtje de separatisten steunden, niet alleen met geweren en tanks, maar ook met raketten, dan kan Poetin dat onmogelijk toegeven. Dat zou het gezichtsverlies van de Russische president nog groter maken. Maar een deel van de legerleiding afzetten zonder dat de Amerikaanse inlichtingendiensten daar lucht van krijgen, lijkt mij ook niet eenvoudig. Ik zou niet graag in de schoenen van Poetin staan.

Er is een episode in onze eigen recente geschiedenis waarin de Nederlands-Indische legerleiding de Nederlandse regering in grote verlegenheid bracht. Dat gebeurde na de soevereiniteitsoverdracht van Nederlands-Indië aan de Republiek Indonesië in december 1949. Bij die overdracht was van Indonesische zijde bedongen dat een groot deel van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL) over zou gaan naar de nieuwe Federale Indonesische strijdkrachten (APRIS). Die KNIL-manschappen waren daar niet blij mee. Niet alleen zouden zij onder commando komen van Indonesische officieren, maar ook zouden zij hun pensioenrechten kwijtraken.

Coup Indonesië
In die gespannen situatie bereidde kapitein Raymond Westerling een coup voor. Westerling was als commandant van het Korps Speciale Troepen ontslagen wegens oorlogsmisdaden (al werd dat destijds natuurlijk niet zo genoemd) en had in Bandung een 'Besteldienst' opgericht die hij als dekmantel gebruikte om in het geheim wapens, jeeps en chauffeurs te verzamelen. De wapens kreeg hij via bevriende officieren van het KNIL. Zelfs de naam van generaal Spoor werd daarbij genoemd. De opstand mislukte door een krachtig ingrijpen van de Nederlandse kazerne officier in Bandung die alle verloven introk, en door het optreden van de eerste ambassadeur in Jakarta, de Hoge Commissaris Hans Hirschfeld, die onmiddellijk contact opnam met de Indonesische regering. Westerling moest vluchten. Later bleek dat Westerling bij zijn vlucht hulp gekregen had van Nederlandse officieren en dat zelfs de Nederlandse staatssecretaris van Defensie, Fockema Andreae, op de hoogte was geweest.

De mislukte opstand van Westerling, die door Indonesische nationalisten werd toegeschreven aan de regering in Den Haag, toont aan dat waar het leger een eigen rol gaat spelen in internationale conflicten, diplomatieke stuurmanskunst van cruciale betekenis is.

Dat Rutte in het huidige conflict met Rusland net zo voorzichtig opereert als Hirschfeld destijds in Jakarta lijkt mij verstandig. Rutte weet mogelijk meer dan wij, maar ook als dat niet zo is, zal hij het wankele evenwicht tussen de Russische militairen die door hun Krim succes overmoedig zijn geworden en de regering van Poetin niet uit het oog mogen verliezen. Het oordeel van de Washington Post ('De VS en de EU hebben te tactisch en te tolerant gereageerd op de nieuwe Russische barbarij') lijkt mij voorbarig.

Meindert Fennema is emeritus hoogleraar en columnist voor Volkskrant.nl. Vorig jaar verscheen zijn eerste roman Het slachthuis.

Voormalig kapitein van de KNIL Raymond Westerling arriveert op een vliegveld in België uit de Oost (1950). Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.