Column

'België kan niet zonder koningshuis. En andersom'

De Belgische koning is onmisbaar, schrijft columnist Thomas von der Dunk. Anders dan monarchieën elders in de wereld kan België namelijk niet zonder hem bestaan - en andersom.

Koning Filip en koningin Mathilde groeten de bevolking vanaf het balkon van het Koninklijk Paleis. Beeld anp

Vandaag kregen de Belgen een nieuwe koning. Na Benedictus XVI heeft ook Albert II het voorbeeld van Beatrix gevolgd - voor het paleis van Laken even ongebruikelijk als voor het Vaticaan. De enige vorst die ginds voor zijn dood het veld had geruimd, was tot nu toe Alberts vader Leopold III, en dat gebeurde verre van vrijwillig.

Ook bij de allerlaatste andere monarchieën die de wereld nu nog telt, is een abdicatie bij wijze van pensionering verre van vanzelfsprekend. De enige Britse koning die de afgelopen eeuw voortijdig vertrok was Edward VIII, vanwege een ongewenste trouwpartij.

Als Elisabeth II zo taai is als haar moeder, zit ze er nog zeker vijftien jaar en breekt ze niet alleen het nationale record van Victoria - haar eigen 64 heeft ze al in 2016 binnen - maar ook het internationale (68) van de Oostenrijker Frans Jozef. Dan mag Charles pas op een leeftijd aan de slag dat de meeste anderen zelfs volgens de nieuwste normen van ons kabinet al tien jaar verpleeghuis hebben verdiend.

Publieke omgang
Het meest opvallend aan beide troonwisselingen in de Benelux is de uiteenlopende publieke omgang ermee. In Nederland moest een ongekend mediabombardement ons geestelijk klaar stomen voor iets dat zo'n beetje werd gepresenteerd als de gebeurtenis van de eeuw.

In België werd al bij voorbaat aangekondigd dat men de festiviteiten en alles eromheen een heel stuk bescheidener zou houden. Het goedkope feestje, zullen we maar zeggen, dat Rutte met het oog op de crisis ook voor ons heette te willen organiseren, maar er uiteindelijk toch niet kwam.

Dat verschil in aandacht heeft niet alleen te maken met het verschil tussen de nieuwbakken monarchen Willem-Alexander bij ons en Filip ginds, waarbij de eerste inmiddels voor de troon heette 'klaar te zijn', en dat voor de tweede nog steeds algemeen sterk wordt betwijfeld.

Toch is juist de opvolging en de kwaliteit van de troonopvolger in België van groter politiek belang dan die in Nederland. Dat zou dus juist het omgekeerde rechtvaardigen van wat nu is gebeurd: meer media-aandacht voor de Belgische troonswisseling dan voor de Nederlandse.

Bindmiddel
De Oranjes worden door de orangisten altijd als hét bindmiddel van Nederland gepresenteerd, dat als geen ander de natie vermag bijeen te houden. Dat is onzin: indien Nederland - zoals het ooit begonnen is - weer een republiek wordt, valt het echt niet uit elkaar.

Voor België ligt dat anders. Het is met het Verenigd Koninkrijk misschien wel het enige koninkrijk in Europa waarvan inderdaad gezegd kan worden dat de monarchie er als nationaal bindmiddel fungeert. Er is inmiddels namelijk weinig anders meer dat het land bijeenhoudt, en er is, omgekeerd, ook niemand die zoveel persoonlijk belang bij het voortbestaan van België heeft, als de Belgische koning.

Mochten de Schotten zich straks, als gevolg van de zich in een Brixit bij een referendum vertalende Europafobie van de Tory's, van de Engelsen afscheiden, dan kan Elisabeth ook wel als koningin van Engeland verder. Maar het einde van België betekent meteen tevens het einde van het Belgische koningshuis.

Filip als koning van Vlaanderen? Ondenkbaar, nog afgezien van zijn beroerde Nederlands, dat juist voor de Vlaamse separatisten een belangrijker criterium zou zijn dan ooit.

Filip als koning van Wallonië? Afgezien van het feit dat dit land al snel een vazal van Frankrijk zou worden: Wallonië is vanouds links, laïcistisch en republikeins, en de huidige iets grotere koningsgezindheid is vooral een zeer pragmatische: de kroon staat aan Waalse zijde bij het tegengaan van een nog verdere federalisering van België.

Koninkrijk Vlaanderen
Toen, als gevolg van het gedrag van Leopold III tijdens de Tweede Wereld-oorlog, in 1951 de koningskwestie hoog opspeelde, lag het simpeler: de meeste Vlamingen wilden, koningsgezind als zij waren, dat hij aanbleef, de meeste Walen wilden hem weg hebben. Als het land toen in twee stukken was gebroken, was een koninkrijk Vlaanderen misschien een mogelijkheid geweest. Nu niet.

Het belang van het koningshuis bij het voortbestaan van de Belgische staat en het belang van de Belgische staat bij het voortbestaan van het konings-huis, maakt ook het belang van de persoon van de koning politiek groter: is hij wel voor zijn moeizame bemiddelaarsrol tussen beide taalgroepen geschikt? De twijfel daaromtrent had veel politici ertoe gebracht Albert II te bewegen om, met het oog op de complexe politieke situatie, nog even aan te blijven, zoals zij al eerder hadden gedaan: zijn vertrek komt nu even niet goede uit.

De Belgische politiek zit echter zo in elkaar dat zijn vertrek vermoedelijk nooit goed uitkomt. De separatistische Vlaamse N-VA groeit met de dag, en ook al zal niet het hele electoraat van Bart de Wever een compleet opbreken van België voorstaan, de standpunten van de Vlamingen met die van de Walen verenigen wordt steeds moeilijker.

Een onervaren koning met niet al te veel tactgevoel kan dan voor extra complicaties zorgen. En Filip staat niet erg om zijn grote gevoel voor tact bekend. Bij De Wever heeft hij het verbruid op de manier waarop Beatrix het bij Wilders verbruid had. Belangrijk verschil: Wilders speelt geen sleutelrol meer, hooguit de angst voor hem speelt dat bij de VVD nog.

Blijft België uiteindelijk één? Vermoedelijk wel, al was het maar omdat Vlamingen en Walen het nooit over totale opdeling eens zullen worden, zodra die exact geografisch vorm krijgen moet. Als het al decennia kost om dat voor één kiesdistrict te regelen, wordt het ook daarmee nooit wat.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist voor Volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.