'Armenhoef' blijkt een rijke vondst

Een onhandige lage stal was het, waar de tractor niet in kon. Maar toen boer Scheepers de boel wilde uitbouwen, bleek de constructie 750 jaar oud. Verbouwen werd restaureren.

BEST - Dat het een oude stal was, dat had melkveehouder Johny Scheepers wel door. Zijn vader en hij, die samen het bedrijf met negentig koeien en zeventig kalveren runnen, dachten aan 'een paar honderd jaar'. Maar toen ze enkele jaren geleden een vergunning aanvroegen voor een verbouwing - want het was 'een onhandige lage stal waar je niet met de tractor in kon om de dieren te voeren' - wachtte hen een verrassing.


De monumentenambtenaar kwam, en in zijn kielzog ook bouwhistoricus Dick Zweers. 'Ik dacht, dit kan best wel eens 15de eeuw zijn, of ouder', zegt Zweers. Hij was opgetogen, maar bleef voorzichtig. 'Als je als bouwhistoricus te vroeg dateert, is je reputatie naar de maan.'


Dendrochronologisch onderzoek in opdracht van de gemeente Best moest uitsluitsel bieden. In verschillende balken van het eikenhouten gebintwerk werden boormonsters genomen. Uit de jaarringen van acht monsters kon worden opgemaakt dat het eikenhout van voor 1263 dateerde. 'Het is waarschijnlijk in 1263 als constructie in elkaar gezet', zegt Judith Toebast, specialist landelijke bouwkunst bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (voorheen 'Monumentenzorg').


Bouwhistoricus Zweers viel bijna van zijn stoel toen hij dat hoorde. 'Ik ken wel kappen van kerken uit die tijd, zoals Oirschot en Postel. Maar dat zijn andere constructies. Dit is een boerderij.' Het idee dat hier zo lang geleden geboerd is, ontroert hem. Hij wijst op roet aan enkele balken, een teken dat mensen vuur hebben gestookt. 'Dit is een rookhuis geweest. Mens en dier vertoefden in één ruimte.'


De melkveehouders konden hun verbouwingsvergunning vergeten. Het had weinig gescheeld of de voor zover bekend oudste boerderij van West-Europa was gedeeltelijk gesloopt, erkent Johny Scheepers. 'We wilden het lage hout vervangen door ijzeren spanten, zodat we er gewoon met de tractor inkonden. Maar we wisten niet dat het zo oud was. Dat wist niemand.'


De gemeente Best plaatste de stal in 2011 op de gemeentelijke monumentenlijst. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed begon een procedure om het eeuwenoude gebouw bij hoge uitzondering alsnog op de rijksmonumentenlijst te plaatsen. Het komt volgens Toebast vrijwel niet voor dat gebouwen van vóór 1940 nu nog rijksmonument worden.


Maar het monument was ook in slechte staat. Een paar jaar eerder was het schild aan de voorgevel door houtrot naar beneden gevallen. De oude gebintconstructie uit 1263 moest dringend worden gerestaureerd. Dat gold ook voor het dak en de muren, die (door vervanging) van een latere tijd dateren. De restauratie kost ruim 300 duizend euro. De provincie stelde een ton beschikbaar, het rijk ook en als laatste kwam ook de gemeente Best over de brug. Onlangs is het werk begonnen.


De kalveren hebben even plaats gemaakt voor bouwvakkers, die enkele zware eeuwenoude balken vol houtworm naar buiten dragen. 'De hele zolder zit er vol mee', zegt aannemer Hans van Kroonenburg. Op de vraag of hij een specialist is in restauraties, antwoordt hij met een brede grijns: 'Er is niemand gespecialiseerd in het restaureren van 750 jaar oude boerderijen.'


Over de hele stal is een noodkap geplaatst, om te voorkomen dat de eeuwenoude eikenhouten balken bij de restauratie nat worden. 'Oud hout kan absoluut geen vocht verdragen', verduidelijkt Zweers. Het woonhuis dat later aan de zuidkant tegen de stal is gebouwd en op zijn vroegst uit 1680 dateert, blijft buiten de restauratie. Het huis, waar Scheepers met zijn gezin woont, is in de loop der tijd zodanig verbouwd dat het geen historische waarde meer heeft.


'De Armenhoef' heet de boerderij. Die naam komt al voor in teksten uit de 14de eeuw. Maar het was zeker geen arme hoeve. Het was 'een heel rijke boerderij', de grootste in de regio, en in bezit van de kerk, aldus Zweers. De opbrengsten gingen naar de armenzorg.


Toebast vindt het fascinerend dat op deze oude Brabantse boerderij 750 jaar geleden vermoedelijk ook al dieren zijn gehouden. Nu zijn dat kalveren. Maar welke beesten stonden er toen in de stal? Zij hoopt dat archeologisch bodemonderzoek mestresten oplevert die dat duidelijk maken. De uitkomst is echter onzeker. Want mest uit de potstal werd vroeger vooral gebruikt voor bemesting van de schrale zandgronden. 'Potstallen werden telkens uitgegraven en opnieuw gevuld.'


Het is zelfs niet helemaal uit te sluiten dat de oudste houten stalconstructie van Nederland ooit op een andere plaats heeft gestaan. 'Het is te zien dat hij een keer uit elkaar is gehaald en opnieuw in elkaar is gezet', zegt ze. Dat kan zijn gebeurd bij de bouw van het woonhuis in de 17de eeuw, maar ook eerder. Toebast: 'Boeren bouwden vroeger met alles wat voorhanden was.'


Naast de oude kalverstal staat een moderne stal vol koeien. Terwijl de bouwvakkers met oude balken sjouwen, crosst boer Scheepers met de tractor over het erf. Het boerenbedrijf gaat gewoon door, restauratie of geen restauratie. Als de restauratie over een jaar voorbij is, zet hij zijn kalveren weer in het rijksmonument. 'Dat was ook een voorwaarde van ons, dat we gewoon boer konden blijven. Het is al 750 jaar een stal, en zo blijft het ook.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.