ONZE GIDS DEZE WEEK

'Architectuur gaat over mensen, niet alleen gebouwen'

Iwan Baan architectuurfotograaf

De beroemdste architecten vallen voor de eigenzinnige manier waarop Iwan Baan gebouwen fotografeert. Hij deelt met ons wat hij aan bijzonders tegenkomt op zijn werkreizen. Van de Setouchi-eilanden in Japan tot Afrika (jawel, het hele continent).

Iwan Baan Foto Els Zweerink

'Vorige week was ik in Rwanda en Malawi. Daarvoor was ik heel even in Berlijn en nog in Moskou.' Iwan Baan (Alkmaar, 1975) pauzeert even om na te denken. 'Daarvoor Chicago.' Daarvoor? Nee, dat kan hij zo een-twee-drie niet zeggen. Over twee dagen zit hij Milaan, dat weet hij wel. 'Daarna door naar Azië.'

Als de meest gevraagde architectuurfotograaf ter wereld is hij al meer dan tien jaar non-stop onderweg. Topachitecten als Zaha Hadid en Herzog & De Meuron laten hem invliegen als ze weer een gebouw opleveren, waar dan ook. Hij pakt helikopters alsof het taxi's zijn en gebruikt het vliegtuig als kantoor. Zijn solotentoonstelling in 2014 in het gerenommeerde Marta Herford Museum in Duitsland heette niet voor niets 52 Weeks, 52 Cities. Nadat zijn woning in Amsterdam in 2012 was afgebrand, leefde hij zelfs twee jaar zonder thuis. Ook de geboorte van zijn nu negen maanden oude zoon Noah beïnvloedde zijn krankzinnige reisschema nauwelijks. Zijn Canadese vriendin Jessica Collins is schrijver en samen werken ze aan zelf geïnitieerde projecten, zoals een onderzoek naar modernistische architectuur in Afrika. 'Noah reist gewoon met ons mee.'

Iedere architect wil zijn creatie vereeuwigd zien door Iwan Baan. Het verschaft een gebouw status, en wie weet publiciteit. Instagram gebruikt hij met mate, anders wordt hij meteen overladen met fotoverzoeken van lokale architecten - ongeacht waar hij is.

Dat succes begint min of meer toevallig als hij in 2005 Rem Koolhaas voorstelt om diens aanstaande Europa-expositie in Brussel vast te leggen. Niet veel later zit hij in het vliegtuig naar Peking voor de jarenlange documentatie van de CCTV-toren die Koolhaas' bureau OMA daar gaat bouwen.

Kenmerkend aan zijn architectuurfoto's is dat het steen en staal slechts decor zijn; de focus ligt op de mens. 'Architectuur gaat voor mij over mensen, niet alleen over gebouwen. Ik weet eigenlijk niks van architectuur.' Op een foto van de geknikte CCTV-toren van Rem Koolhaas zit pontificaal een bouwvakker op zijn hurken een potje te koken. In het spiksplinternieuwe Louvre Museum in Lens slentert een vrouw in djellaba en hoofddoek. In een spectaculaire concertzaal ingericht door kunstenaar Anish Kapoor zie je iemand in het publiek gapen. 'Daarom fotografeer ik nauwelijks woonhuizen. Daar is de interactie voorspelbaar.' Evenmin werkt hij in Nederland. 'Ik mis de noodzaak om wat hier gebeurt vast te leggen.' Liever fotografeert hij in Malawi een compleet dorpje dat naast een ziekenhuis is gebouwd voor uitsluitend hoogzwangere vrouwen, zodat ze niet uren of dagen hoeven te reizen om in het ziekenhuis te bevallen. Of een schooltje in een drijvende wijk zonder enige vorm van planning in de Nigeriaanse hoofdstad Lagos. 'Ik ben feitelijk een documentairefotograaf.'

De foto die hem wereldfaam bezorgt is dan ook niet van een wervelend gebouw. Nadat in oktober 2012 de orkaan Sandy over New York is getrokken, zit een groot deel van Manhattan dagenlang zonder stroom. 'Kranten en tijdschriften zochten naar die ene foto die deze gebeurtenis samenvatte.' Baan investeert een paar duizend euro en huurt een helikopter om Manhattan vanuit de lucht te fotograferen. Hij drukt af en weet meteen: 'Dit zou hem nog wel eens kunnen zijn.' Inderdaad wordt zijn iconische foto van een halfverduisterd New York meteen geplaatst op de cover van New York Magazine. Daarna volgen tientallen kranten en nieuwsblogs over de hele wereld. 'Maar voor mij is deze foto niet wezenlijk anders dan mijn architectuurfoto's. Het gaat mij niet alleen om dat ene gebouw maar net zo goed om de context en de stad eromheen.'

Daarom zorgt hij dat hij altijd genoeg cash bij zich heeft om een helikopter te kunnen huren - vind maar eens een pinautomaat in Afrika. 'Van bovenaf zie je pas echt welke plek een gebouw in de stad inneemt. Hoe steden zijn gepland. Of wat gebeurt er op een specifiek moment met dat gebouw en die stad, zoals na een orkaan. Dat verhaal wil ik vertellen.'

CV

1975 Geboren in Alkmaar

1994 Begin opleiding Fotografie aan KABK in Den Haag

2005 Eerste samenwerking met Rem Koolhaas, documentatie CCTV Tower in Peking

2010 Boek MAXXI - Zaha Hadid Architects. Museum of the XXI Century (Rizolli Publishers)

2010 Inaugural Julius Shulman Photography Award

2010 Expositie Richard Neutra in Europe, ArchitekturMartha Herford Museum, Duitsland

2012 Golden Lion voor Torre David, de beste presentatie op Architectuurbiënnale in Venetië

2012 Boek Torre David. Informal Vertical Communities (Lars Muller Publisher)

2013 Architizer Relevance award

2013 White Cube, Green Maze: New Art Landscapes Heinz Architectural Center at the Carnegie Museum of Art

2013 Solo show: The way we live Perry Rubenstein Gallery Los Angeles.

Foto Els Zweerink

1. Gebouw: Grace Farms Building in Connecticut, architectenbureau Sanaa (2015)

'Een gebouw dat mij omver heeft geblazen, is Grace Farm Building - met de aantekening dat de recente architectuur het beste blijft hangen! Ik bezocht het dit najaar. Het is een langgerekt gebouw dat in een natuurpark ligt en door het landschap slingert als een rivier die van een berg kronkelt. Het is helemaal transparant en openbaar. Van een overdekt wandelpad gaat het vloeiend over in diverse gebouwtjes met een bijzondere mix van functies: theater, bibliotheek, restaurant, theehuis en sportcentrum. De vloeren, de plafonds, het meubilair, de uitzichten, tot in de kleinste details is alles in perfecte harmonie. Dat het architectenbureau, Sanaa, Japans is, is bijna vanzelfsprekend.'

Foto Iwan Baan

2. Land: Japan

'Elke keer weer als ik in Japan ben - zo'n zes keer per jaar - word ik geraakt door de toewijding en concentratie waarmee wordt gewerkt, of het nou aan een gebouw is of aan een maaltijd. Een bijzondere plek in Japan is de Ise Shrine, een collectie van Shinto tempels in de buurt van Osaka die ook wel als de 'gulden snede' van de Japanse architectuur worden beschouwd. Deze tempels worden sinds 1400 elke twintig jaar van de grond af compleet herbouwd, als een teken van devotie in de shintoreligie en ter behoud van de ongelooflijke ambachtelijke houtbewerkingstraditie. Wij waren twee jaar geleden bij het speciale moment.

3. Hotel: Fogo Hotel op Fogo Island, Canada (2012)

'Ik heb in honderden hotels geslapen, meestal uitmuntende. Maar het speciaalste ligt op Fogo Island, een ruig eiland voor de kust bij New Foundland dat kampt met een kwijnende visindustrie en een krimpende bevolking. Zita Cobb, die daar is geboren en rijk werd in de telecomindustrie, is teruggekeerd om een 'community' op te zetten rond kunst, architectuur en toerisme. Alles is erop gericht de lokale economie te bevorderen. Zo zijn alle meubels in het hotel en de residences bedacht door bekende ontwerpers, maar gemaakt door lokale bootbouwers. Het hotel heeft daarbij vier prachtige houten studio's waar kunstenaars op uitnodiging kunnen werken. Het is adembenemende architectuur maar ook een aanjager van de lokale economie.'

4. Eten: verse oesters in Cap Ferret, Frankrijk

'Het eten van local food is de snelste manier om te ontdekken wat de mensen ergens fascineert. Wat ze lekker vinden en hoe ze omgaan met de natuur. Je eet je als het ware een cultuur in. Het hoeft niet ingewikkeld of duur te zijn. Oesters in Cap Ferret aan de Atlantische kust in Frankrijk worden letterlijk voor je neus uit zee gehaald.'

5. Bestemming: Setouchi Islands, Japan

'Ik ga niet echt op vakantie. Hooguit plak ik een paar dagen extra aan een buitenlands verblijf vast en probeer dan bijzondere plekken te ontdekken. Zo kwam ik op Setouchi Islands, een reeks eilandjes in de Seto Binnenzee, waar bijzondere musea van onder meer Tadao Ando en landschapskunst van bijvoorbeeld James Turell zijn gerealiseerd. Een prachtige plek is het Teshima museum van kunstenaar Rei Naito met architect Ruye Nishizawa, een soort open, betonnen schil in het landschap. Als je binnenkomt, lijkt het helemaal leeg. Maar als je je bewuster van de ruimte wordt, zie je dat de vloer bezaaid is met waterdruppels. Vanuit Tokio ben je een dag onderweg om er te komen met trein, bus en veerboot. Dan ben je op een unieke plek, waar landschap, kunst en architectuur versmelten.'

Foto Iwan Baan

6. Kunstenaar: Olafur Eliasson

'Olafur Eliasson laat je op een andere manier naar de wereld kijken door een nieuwe ervaring te scheppen van iets dat al bestaat. In het Louisiana Museum in Denemarken heeft hij het landschap van IJsland minutieus nagebouwd. Ik weet niet hoeveel containers met zand, mos, rotsen en planten hij heeft verscheept. De rivier liep dwars door het museum. Riverbed heette het. Dat fictieve landschap werd bruut afgekapt door de witte museummuren. Of Contact, een recent werk in Fondation Louis Vuitton, Frank Gehry's nieuwe museum in Parijs. Daar plaatste hij enorme spiegels in de ruimte, met projectie en een bijna oogverblindend licht en duisternis. Verblind door dat licht en die spiegels raak je ieder gevoel van schaal en ruimte kwijt, waardoor het lijkt of je op de rand van een planeet in de ruimte staart. Ik werk regelmatig met hem samen aan boeken en publicaties.'

Foto Iwan Baan

7. Camera: Canon 1DX

'Mijn eerste camera kreeg ik op mijn twaalfde van mijn oma. Een simpele Agfa Clack waarmee je alleen kunt afdrukken. Ik was meteen verkocht. Ik werk nog steeds met een standaardcamera uit de winkel, maar nu het topmodel Canon. Ik werk nooit met assistenten, statief of speciale belichting. Ik wil een fly on the wall zijn, zonder dat mensen gaan poseren of weglopen. Photoshop gebruik ik hooguit om kleurbalans en contrasten te beheersen. Maar niet meer dan wat ik vroeger in de donkere kamer deed. Soms moet je daarover in discussie, zoals met Zaha Hadid, die een soort hightech, sculpturale gebouwen maakt. Zij verwacht dat ik de 'rommel', het alledaagse uit de foto's retoucheer, maar voor mij zijn imperfecties en het alledaagse leven net zo belangrijk voor de uiteindelijke foto als de architectuur. Uiteindelijk is ze toch gaan waarderen hoe ik werk en hoe ik haar gebouwen een verhaal geef. Daarnaast werkt ze dan ook nog met een andere fotografe die de 'echte architectuurfoto's' maakt waar geen oneffenheid in te ontdekken valt.'

8. Kledingstuk: mijn uniform

'Ik heb een soort uniform, dat moet wel als je zo veel reist. Twee broeken, een paar shirts, een sweater en de laundry service van het hotel. Alles meestal donker of zwart, daardoor val ik minder op en zie mijzelf nooit weerspiegeld in een raam bijvoorbeeld. Onmisbaar is mijn zwarte leren jack van Lewis Leather, een van de oudste Britse fabrikanten van motorkleding. Het wordt nooit vies en is ijzersterk, er schuurt elke dag een zware fototas overheen.'

9. Film: Her, Spike Jonze (2013)

'De film toont een totaal surrealistische wereld die toch herkenbaar is. De hoofdpersoon klampt zich vast aan een leven dat zich grotendeels in een virtuele wereld afspeelt. Hij wordt verliefd op de stem in zijn computerprogramma. Het verhaal speelt zich af in een non-descripte, imaginaire stad. Ik word ook wel eens wakker en dat ik even denk: waar ben ik? Maar als je goed kijkt zie je in Her gebouwen uit Los Angeles en Shanghai voorbij komen. We leven al bijna in zo'n toekomst van steden die steeds meer op elkaar lijken. Dat frustreert mij enorm. Ik kom op plekken waar de beste architecten hebben nagedacht over hoe we moeten wonen en leven. Maar waar vind ik nog plekken die uniek zijn?'

10. Continent: Afrika

'Ik ben altijd gefascineerd door de verscheidenheid van het continent en de veerkracht van de bevolking van Afrika is onvoorstelbaar. Ik fotografeer er vaak, van de lokale, traditionele bouw en hoe mensen er buiten architecten of stedebouwkundigen bouwen. Dat leidt tot bijzondere nieuwe initiatieven, zoals de drijvende school in Lagos. We hebben net een boek over het Modernisme in Africa gemaakt, (African Modernism. The Architecture of Independence, Park Books 2015) waarbij we keken naar Ghana, Senegal, Ivoorkust, Kenia en Zambia. Die landen lieten kort na hun onafhankelijkheid als een soort 'nation building' voornamelijk buitenlandse architecten hun publieke gebouwen, universiteiten, overheidsgebouwen ontwerpen. Bijzondere architectuur uit de jaren 1950-'70 die nu helemaal 'vergeten' is. Het zijn onverwoestbare betonnen gebouwen die rekening houden met de natuur door gebruik te maken van zon en schaduw.'

Foto Iwan Baan

11. Landschap: Sea Ranch

'Ongeveer drie uur boven San Fransisco ligt Sea Ranch, een idealistische leefgemeenschap die eind jaren zestig door een groep architecten is gesticht aan de kust. Er waren strikte voorschriften voor wat er gebouwd mocht worden. Ook moest alles met lokale materialen en door lokale arbeiders worden gemaakt. Het ligt spectaculair op de grens van de ruige rotskust en een droog, bijna woestijnachtig achterland. Een compleet ontworpen landschap, dat daar zo'n vijftig jaar geleden door landschapsarchitecten is geplant, en dat er nu helemaal natuurlijk en ruig uitziet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.