'Amal bezit een kameleontische natuur, ze vindt haar weg'

Idfa opent met een film over een Egyptisch meisje

Idfa opent met een documentaire over het Egyptische meisje Amal. Regisseur Mohamed Siam ontdekte hoe hij aan de hand van haar coming of age perfect de recente - turbulente - geschiedenis van zijn land kon schilderen.

Regisseur Mohamed Siam over zijn hoofdpersoon, op de foto: 'Amal bezit een kameleontische natuur. Ze vindt haar weg.'

Er zijn meerdere Amals in de Idfa-openingsfilm Amal. Zie het kleine, in capuchontrui gestoken kind - jongen, meisje? - dat pal voor een grote Egyptische agent gaat staan, hem uitscheldt: 'stelletje schoften!' En Amal de revolutionair op het Tahrirplein, tijdens de Arabische Lente in 2011. 14 jaar oud, aan het haar over de grond gesleept door de oproerpolitie - de beelden flitsten voorbij op CNN en BBC. Of Amal de voetbalhooligan, spugend naar passanten in de metro die haar een jongensmeisje noemen. Maar ook Amal met make-up op, nu eens stijlvol gecoiffeerd voor een feestje - een compleet ander voorkomen. En tot slot Amal de student, met hoofddoek en doffe blik. Gedesillusioneerd door de samenleving ná de revolutie.

Het is keer op keer hetzelfde meisje in de gedurende zes jaar bijeengefilmde documentaire van de Egyptische regisseur en cameraman Mohamed Siam. Amal veranderde, en met haar veranderde Egypte. 'Ik trok op met wat jonge voetbalhooligans om te zien of ze geschikt waren voor een documentaire', zegt de 35-jarige Egyptische filmmaker over de dag dat hij Amal ontmoette. 'Die hooligans speelden een grote rol in de revolutie. Het zijn er bijna een miljoen, grotendeels tieners. Ik hing bij ze rond, filmde nog niet. En toen zag ik haar: 1,5 meter groot, in haar vormloze trui, een jaar of 14 oud. Luidruchtig, maar altijd verstopt onder die capuchon. Dat kleine ding dat die grote gasten aanvoerde op straat, als de punt van een pijl. Ik dacht: wie is dit? Je moet weten: 99,9 procent van die hooligans is man.'

Pas na een paar dagen volgde een eerste gesprek tussen de filmmaker en zijn aanstaande onderwerp. 'Ik wist meteen dat ik haar wilde volgen, maar ik had geen idee wat ze dan zou moeten doen. Mijn achtergrond is fictie: ik werkte jarenlang als castingdirector, dat heeft me gevormd. Amal was een goed personage, dat wist ik meteen. En na een paar maanden draaien wist ik dat ik wilde doorfilmen.

Drastische verandering

'Na een jaar, toen ze ineens drastisch veranderde, zag ik in dat ik Amal nog veel langer moest volgen, dat mijn documentaire een coming-of-ageverhaal moest zijn. Mijn eigen tienerjaren waren niet zo gek als die van haar, maar ik herken haar woede. Het klikte ook, tussen ons.'

Siam werkte op dat moment al aan een film; hij volgde een cynische Egyptische agent in burger, die vertelt hoe de politiedienst zich misdroeg tijdens het regime van president Hosni Mubarak. Die documentaire, getiteld Whose Country?, was vorig jaar al op Idfa te zien. 'Beide films beginnen bij de revolutie, en beide films gaan over de politiestaat, over hoe mensen overleven binnen een politiestaat. De een over iemand binnen het systeem, de agent. En de ander over iemand die zich verzet tegen het systeem, Amal.'

De vader van Siam, die overleed toen hij 14 was, werkte ook als agent in burger onder Mubarak. Zijn speelfilmdebuut, waar hij momenteel aan werkt, zal gaan over de Egyptische politie. 'Maar dat wordt een komedie.'

Mohamed Siam. Foto Owen Kolasinski

Een vriendje van Amal kwam om tijdens massale rellen in het Port Said-voetbalstadion op 1 februari 2012, toen supporters van de thuisploeg afrekenden met de ultra's van Caïro. Er vielen 74 doden. Volgens The New York Times trad de aanwezige politie niet op, als vergelding voor het protest van de politiek uitgesproken voetbalfans uit Caïro op het Tahrirplein tijdens de revolutie.

Amal was er zelf niet bij, die dag. 'Ik had ook niks op film', zegt Siam. 'Eerst wilde ze er geheel niet over praten, maar uiteindelijk zit het wel in de film.'

Hij prijst haar vermogen om te overleven. 'Wat dat betreft lijkt ze op de agent uit Whose Country? Amal bezit een kameleontische natuur. Ze vindt haar weg.'

Paarse capuchonjas

Dat Amal tijdens de revolutie ook even te zien was op CNN, BBC en bij Reuters, toen de politie een kleine demonstrant ruw over het plein sleurde, wist Siam niet. 'Ik kende die beelden wel, die waren bekend, ze waren overal vertoond. Maar ik had nooit de connectie met Amal gelegd. Toen ze me erop wees, zag ik het meteen: verdomd, dat is die paarse capuchonjas!' Het nogal heftige fragment zit in zijn documentaire. 'Het verandert veel aan je film: zoiets zien is heel anders dan enkel horen hoe ze erover praat.'

Siam besloot balans te zoeken door ook te putten uit de privévideo van Amals overleden vader, die zijn peuterdochter liefdevol toesprak terwijl hij haar filmde. 'Heel haar familie maakt deel uit van het systeem en het militaire gezag waartegen ze vecht. Amals oom is de gouverneur van Caïro, haar moeder is rechter.'

Wie de opmerkelijkste transitie van Amal liever pas verneemt tijdens het kijken van de documentaire, zou het laatste deel van dit artikel moeten overslaan.

Harris is hoofdgast

Hoofdgast van deze Idfa-editie is niet een klassieke filmmaker, maar multidisciplinair internetkunstenaar Jonathan Harris, bekend van zijn interactieve socialmedia-gevoelswebsite We Feel Fine. Daarnaast komen allerlei filmmakers langs: grote namen uit de documentairewereld doen Amsterdam aan, ook vanwege het feit dat Idfadirecteur en medeoprichter Ally Derks afzwaait.

Dat Amal naar de wereldpremière in Amsterdam komt is zeer onwaarschijnlijk. 'Ze is zeven maanden zwanger', zegt Siam. 'De kans dat ze nog mag vliegen is klein. Jammer, want het zou een overdonderende ervaring voor haar kunnen zijn, al die mensen die - hopelijk - voor haar applaudisseren. Dat heeft ze nog nooit meegemaakt.'

Wat filmmaker Siam in Amal het meest verbaasde, is dat ze gaandeweg in zijn documentaire serieus een carrière bij de politie overweegt. 'Ik schrijf ook fictie en de beste wendingen in een script zijn altijd de verrassendste én tegelijk meest logische wendingen. Amal wil het systeem veranderen. Eerst vanaf de straat en als dat niet lukt van binnenuit, als een soort vrouwelijke Serpico, de New Yorkse politieman die streed tegen de corruptie in zijn korps.

'Ik bewonder haar: ze verliet Egypte niet, ze sneed de relaties met haar met het regime verbonden familie niet door. Vermoedelijk raakt ze teleurgesteld bij de politie. Ook van binnenuit is het niet makkelijk alle corruptie en geweld te bestrijden. Maar het is wel een logische stap, voor Amal.'


Lees hier de Idfa-tips van de Volkskrantredactie

Deze docu's mag u niet missen op Idfa 2017
Het begint pas over twee weken, maar de kaartverkoop start deels morgen al: Idfa 2017. De Volkskrant (film)redactie keek en selecteerde alvast. 24 tips die gegarandeerd tot napraten leiden. (+)

Meer over