'Altijd leuk, types die ondanks goede bedoelingen het verkeerde doen'

Onze gids deze week

Ongemak, irritatie, humor, verdriet, ontroering: cabaretier Wim Helsen houdt van Louis de Funès, Kamagurka en begrafenissen.

Cabaretier Wim Helsen. Foto Els Zweerink

'Het is altijd leuk om mensen die hun best staan te doen een beetje te zien verkrampen en mislukken', zegt Wim Helsen (48). 'Dat is aandoenlijk en grappig tegelijk.'

Hij ziet ze graag en hij speelt ze graag, types die ondanks hun goede bedoelingen precies het verkeerde doen. Sinds 2004 toerde de cabaretier vier keer met een voorstelling langs uitverkochte theaters in Nederland en thuisland België. Twee keer won hij de Poelifinario, de prijs voor de beste voorstelling van het jaar.

Afgelopen week ging in De Kleine Komedie zijn vijfde show in première. In Er wordt naar u geluisterd bestijgt Helsen de hem wel toevertrouwde overtreffende trap van absurd. Een situatie die toch al ongemakkelijk is, wordt alsmaar ongepaster, pijnlijker en grappiger. Nu is hij een eenzame ziel die een begrafenis moet leiden, terwijl hij dat niet wil. En niet kan. Maar hé, hij probeert er wat van te maken.

Een paar zondagen voor de première eet Helsen in Rotterdam op zijn gemak een vissalade aan een cafétafel terwijl hij leesvoer opzijschuift. Gisteravond las hij Binnendoor naar Beverlo van de Vlaamse schrijver J.M.H. Berckmans voor in de Centrale Bibliotheek Rotterdam, op het Lezersfeest. Een werkloze man smeekt het ziekenfonds om een nieuwe fiets. Een flard:

u hoeft niet bang te zijn dat ik u na m'n fiets een bromfiets
of een scooter zal vragen
een fiets is genoeg
van een fiets zou ik opleven
van een fiets zou ik misschien weer de oude worden

Liever even scrollen?

Hier scrollt u door de voorkeuren van Wim Helsen.

als ik een fiets had zou ik ermee door de velden en de
bossen achter het dorp gaan rijden
langs het kanaal
binnendoor naar Beverlo
naar Julia en Donaat

ze zouden niet weten wat ze zagen als ze me zo plots
op m'n fiets zouden zien aankomen
Julia zou naar het dorp snellen om taart
daarna zouden we om de tafel zitten en koffie drinken en
herinneringen ophalen

Ook een mindere Wim Helsen scoort een voldoende (***)

Pijnlijke versprekingen, lompe opmerkingen, onbenullige niet ter zake doende kletspraat. Kortom, ongelooflijk geestig. Wim Helsen in absolute topvorm. Lees hier de hele recensie.

Foto Els Zweerink

Ontroerend mooi en grappig, vindt Helsen, die op de Vlaamse zender Canvas wekelijks in het programma Winteruur vier tienminutengesprekken voert met een gast over diens favoriete stuk tekst.

Na de vissalade gaat het over de goed gelukte, half gelukte en mislukte begrafenissen die Helsen meemaakte. Een goed gelukte begrafenis kan een reinigende belevenis zijn, ervoer hij niet zo lang geleden. Op de begrafenis van de moeder van een vriend, een vrouw die hij niet eens goed kende, werd hij aangestoken door het verdriet van anderen. 'Zoals veel mensen en zeker veel mannen voel ik niet dagelijks verdriet. Als je het dan op een bepaald moment heel erg voelt, doet dat eigenlijk deugd. Je komt proper gemaakt naar buiten. Gekuist. Open. Vrij. Lekker.'

Het fascinerende aan een begrafenis vindt hij dat het een soort toneelstuk is. 'Er wordt iets opgevoerd. Iemand is overleden, er zijn naasten die lijden, er is publiek, er is een bedoeling: samen iets beleven, samen triest zijn. En hoe groter je verwantschap met de dode, hoe meer je ernaar verlangt dat de beleving perfect is. Er mogen geen fouten worden gemaakt. Dat maakt dat er op begrafenissen ook vaak veel spanning is. Er hoeft maar weinig verkeerd te gaan om irritaties of wrevel te krijgen, of om het grappig te laten worden.'

Alles is mogelijk bij een begrafenis, wil hij maar zeggen. 'Ongemak, irritatie, humor, verdriet, ontroering. Je beleeft iets. Dat is ook in het theater de bedoeling, of het zou de bedoeling moeten zijn.' Nee, een lievelingsbegrafenislied heeft Helsen niet. Wel bezit hij een zwart notitieboekje waarin hij een lijstje maakte van zaken die bij hem ongeveer hetzelfde gevoel oproepen als een goed gelukte begrafenis, comedy voorop.

CV Wim Helsen

Voor hij theaterpodia beklom, had Wim Helsen (Antwerpen, 1968) een hele rits banen. Hij studeerde Nederlands en Engels en werkte daarna vooral als leraar Nederlands voor anderstaligen. Ook was hij cafébaas, radioredacteur en bouwvakker.

In 1998 vormde hij met Randall Casaer het cabaretduo Vrolijk België. Vier jaar later stond hij solo in de finale van het Leids Cabaret Festival, die gewonnen werd door Javier Guzman. Voor zijn eerste voorstelling, Heden Soup!, ontving hij de aanmoedigingsprijs Neerlands Hoop. Twee keer won hij de Poelifinario voor beste voorstelling van het jaar, in 2009 met Het uur van de prutser en in 2013 met Spijtig spijtig spijtig.

Helsen is ook te zien op televisie. Zo had hij onder meer een poëzierubriek in Man bijt hond en was er de talkshow Het programma van Wim Helsen.

Sinds verleden jaar maakt hij voor Canvas Winteruur, waarin hij een bekende gast spreekt over diens favoriete stuk tekst.

Op dit moment staat hij in De Kleine Komedie in Amsterdam met zijn vijfde voorstelling, Er wordt naar u geluisterd. Daarna volgt een tournee door Nederland.

Wim Helsen woont in Antwerpen en heeft twee kinderen uit een eerder huwelijk.

1. Middelheimmuseum, Antwerpen

'Ik zie graag eens iets, maar ik ben niet zo'n enorme museumganger. Het Middelheimmuseum is anders. Het is een openluchtmuseum, of eigenlijk een groot park met beelden. Ik woon er niet zo ver vandaan. Eens in de paar weken ga ik er wandelen. Er zit ook een goed café.

'Als je een museum binnengaat, maak je met jezelf een afspraak: ik ga naar kunst kijken. In het Middelheimmuseum is die afspraak niet noodzakelijk. Je kunt er ook gewoon op een dekentje een boek gaan liggen lezen. Er staan een paar fantastische beelden. Het kan zijn dat ik zo'n beeld al twintig keer voorbij ben gelopen en er de 21ste keer toch even bij stil blijf staan.

Foto Els Zweerink

'Kunst in een museum hangt meestal niet goed. De omgeving is belangrijk om iets te doen werken, net zoals dat voor theater en comedy ook het geval is. Naar kunst kan ik vaak niet blijven kijken omdat het te druk is in een zaal, of omdat er te veel in één ruimte hangt. In het Middelheimmuseum heb ik daar geen last van.

'Het is ook nog eens gratis. Alleen op feestdagen is het park dicht, omdat het dus een museum is. Als je er op feestdagen of 's nachts naartoe wilt, moet je over de draad kruipen. Er fietsen nachtwakers rond, maar die zijn heel vriendelijk, alsof ze eigenlijk wel snappen dat je daar buiten de openingsuren wilt zijn. Zeker op een heldere nacht is het heerlijk om in het lege park rond te lopen of in het gras te gaan liggen met wat vrienden of uw lief.'

2. Dichter: Paul van Ostaijen

'Iedereen zou Paul van Ostaijen moeten leren kennen. Toen ik 15 was moest ik op school een gedicht van hem lezen. Het was 'Melopee', een van zijn bekendste gedichten. Thuis had ik gezegd dat ik het tof vond. Mijn vader gaf me toen een bloemlezing van Van Ostaijen die hij had moeten kopen toen hij ongeveer even oud was als ik op dat moment, Music-Hall.

'Paul van Ostaijen was een avant-gardedichter. Hij begon redelijk klassiek en werd vervolgens nihilist en dadaïst. Tijdens de Eerste Wereldoorlog vluchtte hij naar Berlijn. Toen hij terugkwam in België mat hij zich weer een andere dichtstijl aan. Dat hij zich nooit in één vorm heeft vastgebeten, is op zichzelf al fantastisch, maar het maakt de gedichten natuurlijk nog niet goed. De gedichten zelf zijn zo goed omdat ze na honderd jaar nog steeds superlevend en fris zijn.

Dichter:Paul van Ostaijen 'Zijn gedichten zijn nog steeds superlevend en fris.'

'In mijn eerste voorstelling zei ik op een bepaald moment: 'Over de randen van mijn handen tasten mijn handen naar mijn andere handen.' Die zin komt uit een gedicht van Paul van Ostaijen, 'Jong landschap'. Eerst doet hij een poging om een meisje met een geit in een landschap te beschrijven, en wat hun verschijning met hem doet. Dat is al prachtig. Daarna schrijft hij: Er zijn geen woorden die zo sierlijk zijn/ als ringen in zeboehorens/ en tijdgetaand zoals een zeboehuid -/ hun waarde bloot naar binnen schokken/ Zulke woorden las ik gaarne tot een garve/ voor het meisje met de geit.

'En dan volgt die regel over de handen. Daarin zegt hij: ik probeer iets vast te pakken, maar het lukt niet. Maar dat zegt hij dan op een bijzondere manier.

'Van 90 procent van de gedichten die ik las, had ik geen idee waarover het ging. Ik snapte er niks van, maar ik vond ze fantastisch, omdat er zoveel kracht, energie en vitaliteit uit de teksten sprak. Ook uit de verdrietige gedichten. Speelsheid.'

3. Cartoonist: Kamagurka

'In de tijd dat ik Paul van Ostaijen ontdekte, begon ik Humo te lezen. Op verschillende plekken in het blad stonden destijds tekeningen van Kamagurka. Ze konden klein of bladvullend zijn, maar op welke pagina ze stonden was elke week een verrassing. Dat gaf een geweldige, grappige drive aan het lezen van dat blad. Die drive is verwant met wat ik voel bij Van Ostaijen, de stuwende levenskracht, vitaliteit, goesting, drang. Het is een gevoel van iets keihard willen, maar niet precies weten wat. Ik herken mezelf daar wel in. Wat ik bijvoorbeeld graag doe, is iemand - mag ik uw arm eens stevig vastpakken? - heel hard vastgrijpen en door elkaar schudden. Of met een kussen smijten.'

4. Muzikant: Nick Cave

'Ik heb eergisteren iemand ontmoet die The Birthday Party nog in Hasselt heeft gezien. Zelf was ik toen nog te jong. Ik hou van Nick Cave en zijn wilde, anarchistische, agressieve punk met veel geschreeuw. Maar Nick Cave heeft ook ingetogen platen gemaakt, met violen. Ik bleef zelf een paar keer achterop hinken, bij hoe hij evolueerde. De Nick Cave van wie ik houd, dacht ik bij zo'n nieuwe, andere plaat, dat is de Nick Cave van vroeger. Ik reageerde zoals mensen ooit op Bob Dylan reageerden toen hij elektrisch ging, als een conservatieve fan.

'Omdat ik al zoveel van zijn muziek hield, ben ik telkens moeite blijven doen om met Nick Cave mee te groeien. En daarom ben ik ook gaan houden van zijn, tussen aanhalingstekens, rustige platen, met nummers die minder gevaarlijk klonken en die veel melancholischer en liefdevoller waren.

Muzikant Nick Cave.

'De mensen en artiesten die ik zelf het meest bewonder zijn net als Paul van Ostaijen en Nick Cave altijd blijven bewegen. Als artiesten succes hebben met een bepaalde stijl of vorm, dan is er de neiging om die te herhalen en het succes vast te houden. Om te denken: ik heb het gevonden, ik ben er.

'Wanneer ik aan een nieuwe voorstelling begin, kan ik heimwee voelen naar mijn vorige. Als je een voorstelling tweehonderd keer hebt gespeeld, zit het op den duur goed in elkaar. Dat gevoel mis ik weleens als ik bij nul begin. Ik maak mezelf graag wijs dat elke nieuwe voorstelling anders is . Maar uiteindelijk zeggen mensen toch weer: typisch Wim Helsen. Het belangrijkste is dat ik vrij en met overgave speel, en dat de mensen in de zaal daarvan genieten. Maar ik wil wel blijven bewegen. Wij veranderen, alles verandert. Alles in het leven beweegt, altijd, de hele tijd. En hoe meer je inschakelt in die beweging, hoe beter, denk ik.'

5. Film: La Grande Vadrouille (1966)

'Sommige mensen zeggen dat ze in de eerste vijftien jaar van hun leven twaalf keer The Sound of Music hebben gezien. La Grande Vadrouille is mijn Sound of Music. Het is de eerste film waar ik hard om kon lachen. Dat zit 'm in de dialogen en de situaties, maar ook in het spel van Louis de Funès en Bourvil. Zij zijn fantastische komische acteurs. Het plezier spat van hun spel af, en dat nodigde mij uit om verder te fantaseren. Ik verzon zelf scènes voor die twee. Op school vertelde ik mijn vrienden over films die gemaakt zouden moeten worden, met die twee in de hoofdrollen, en mezelf natuurlijk. Goed spel werkt enorm aanstekelijk. Als je met plezier speelt, kun je er van uitgaan dat dat door je publiek herkend wordt.'

Film: La Grande Vadrouille 'De eerste film waar ik hard om kon lachen, met Bourvil en Louis de Funès.' Foto HH

6. Comedy

'Als genre ken ik comedy nog helemaal niet zo lang. De eerste 25, 30 jaar van mijn leven ging ik nooit naar een voorstelling. Ik ga graag naar The Joker, een comedycafé in Antwerpen. Daar zie ik soms mensen die ik daarna nooit meer terugzie. Twintig minuten lang staan ze ongelooflijk te knallen. Na een avond in zo'n café kom ik vaak compleet anders buiten dan ik ben binnengegaan. Door het lachen voel ik me vrijer. Ik raak ballast kwijt. Het is geweldig dat comedy dat kan doen gebeuren.

'Hans Teeuwen en Theo Maassen zijn enorme beesten, krachten van de natuur. Sanne Wallis de Vries vind ik goed, Mitch Hedberg blijft een favoriet en ik heb gezien hoe Jeroen Leenders plekken kan doen ontploffen van plezier. Patrick Laureij heb ik maar twee keer zien spelen in Toomler, maar ik heb nog nooit zo hard gelachen met een comedian als met hem.

Comedy: Micha Wertheim 'Hij is ook zo iemand die blijft bewegen. Hij voelt sterk de drang zich te bevrijden van het oordeel van het publiek. Ik herken dat gevoel wel, ja.'

'Micha Wertheim is ook zo iemand die blijft bewegen. Hij voelt sterk de drang zich te bevrijden van het oordeel van zijn publiek. Ik herken dat gevoel wel, ja. Soms maak ik mezelf te afhankelijk van de goedkeuring van het publiek. Een grap kan tien keer werken, en de elfde keer toch iets minder. Inmiddels weet ik dat het komt omdat ik mezelf dan begin te imiteren. Ik zoek de grap harder op, maar ondertussen ben ik kwijtgeraakt waarom ik die grap ook alweer geschreven heb, waar de gedachte vandaan kwam. Het interessante is dat het publiek me dan terugbrengt waar ik moet zijn. Alles wat ik op het toneel zeg, moet uitgesproken worden met de juiste energie en de juiste toon. Als die niet meer kloppen, spreek je eigenlijk alleen maar woorden uit in de hoop dat er gelachen wordt.

'Ik hou ook veel van theater, maar er is een belangrijk verschil: bij comedy kan je niet doen alsof het lukt als het niet lukt. Toneelacteurs kunnen zichzelf vaak nog wijsmaken dat ze goed gespeeld hebben, terwijl er in de zaal niks gebeurde en ze totaal ongeïnspireerd op het podium stonden. Zulk theater krijgt iets pretentieus dat mij kwaad maakt. Je verzint iets cerebraals of pseudo-intellectueels en je doet diepgang vermoeden die er niet echt is. De houding is: als jij er niet van genoten hebt, tja, dan mis je bagage. Een comedian kan dat nooit zeggen.

'Net als in het museum is er bij een cabaretvoorstelling een afspraak: ik ga jullie doen lachen. Als een comedian opkomt en er is na tien minuten nog niet één keer gelachen, dan is voor iedereen duidelijk dat zijn optreden aan het mislukken is. Je kunt dat alleen maar aanvaarden. Het is mij ook vaak genoeg gebeurd. Als ik een comedian zie mislukken of half mislukken, zie ik altijd mezelf staan.'

7. Woord: kevertjes

'Kevertjes vind ik een leuk woord. Kever en kevers ook, maar kevertje en kevertjes zijn leuker. Toen ik een kindje was, at ik kevertjes op. Zelf weet ik dat niet meer, maar mijn ouders zeggen dat ik altijd lieveheersbeestjes en kevertjes op mijn vingertjes probeerde te krijgen. En als ik ze dan te pakken had, stopte ik ze in mijn mond. Ze hebben het mij afgeleerd.'

Helsens vriendin Els, meegekomen naar Rotterdam, kijkt op vanachter haar laptop. Ze zegt: 'Je bent nu juist bang voor grote kevers. Zelfs een dode meikever moet niet in jouw buurt liggen.'

Helsen: 'Maar een meikever is echt een lelijk beest! Oké, het moet dus zijn: kevertjes, uitgezonderd meikevers en andere grote kevers. Kevertjes, zowel het woord als de diertjes, hebben op mij een gelijkaardig effect als mensen die slapen. Mensen die slapen zien er onschuldig uit, ook de meest irritante, vervelende mensen. Als ik mij Donald Trump slapend voorstel, kan ik wel mededogen voor hem voelen. En als hij een kevertje was, at ik hem op.'

Woord:kevertjes. 'Kevertjes, zowel het woord als de diertjes, hebben op mij een gelijkaardig effect als mensen die slapen. Ze zien er onschuldig uit.'
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.