INTERVIEW

'Als je wit bent, denk je niet na over je kleur'

Sunny Bergman maakte een documentaire over Zwarte Piet

Toen twee miljoen Nederlanders op Facebook achter het uiterlijk van Zwarte Piet gingen staan, hakte documentairemaker Sunny Bergman de knoop door: ze zou een film over hem gaan maken. Vervolgens belandde ze in een spagaat.

Uit Zwart als roet: Sunny Bergman en haar vader in de rol van Sinterklaas. Foto Zwart als roet

Sunny Bergman heeft zelf weinig nostalgische jeugdherinneringen aan Sinterklaas - haar moeder is Engels, en haar marxistische vader hielp haar toen ze 4 was uit de droom. 'Sinterklaas was volgens hem een kapitalistisch feest met geen ander doel dan het bevorderen van consumentisme.'

Maar diezelfde vader vond het onzin toen Bergman een jaar of tien geleden bezwaar begon te maken tegen Zwarte Piet. 'Gezeur.' Er waren belangrijkere dingen om je druk over te maken.

Haar nieuwste film, Zwart als roet, gaat donderdag in première tijdens het IDFA in Amsterdam en is 1 december op tv te zien. Het is een persoonlijke film, net als haar voorgaande films, zoals Beperkt Houdbaar en Sletvrees. Bergman (41) interviewt voor- en tegenstanders van Zwarte Piet, maar ook vrienden, vriendinnen, haar buurmannen, haar vader en de directeur van de VPRO, over bewuste en onbewuste vooroordelen die wij, ja, óók Bergman zelf, hebben over mensen met een donkere huidskleur.

Ze was een van de indieners van een bezwaarschrift tegen de Amsterdamse Sinterklaasintocht, en huppelde verkleed als Zwarte Piet door een park in Londen om de reacties te peilen. Bij de landelijke intocht in Gouda werd Bergman tijdens het filmen gearresteerd, voor het eerst in haar leven. 'Vanwege het geen gehoor geven aan een bevel tot verwijdering, al kan ik me niet herinneren dat ik dat bevel heb gekregen. Ik was druk aan het filmen. De berichtgeving over wat daar op het plein gebeurde, klopt niet. Ik heb geen rellen of agressie gezien. Wel politie die vrij hardhandig optrad. Tegen mensen die niets anders deden dan daar stáán, met het idee: wij hebben net zoveel recht hier te staan en onze mening te uiten als ieder ander. De groep die ik filmde, werd ingesloten en door de politie afgevoerd. Met mij erbij.'

(Tekst loopt door onder video)

Heb je getwijfeld of je die dag mee zou gaan?

'Ja, want het leek me niet per se een goed idee om daar te demonstreren, maar mijn nieuwsgierigheid won het. Het was een kans om van binnenuit te kunnen filmen.'

Wanneer raakte je betrokken bij de anti-Zwarte Pietbeweging?

'Quinsy Gario schreef vorige herfst op Facebook dat hij bezwaar ging indienen tegen de intocht in Amsterdam. Ik dacht: dan doe ik mee. Ik vond dat ik me moest uitspreken, dit is niet enkel het probleem van een groepje gekwetste zwarte mensen. Toen twee miljoen mensen door middel van de Pietitie op Facebook pal achter het uiterlijk van Zwarte Piet gingen staan, besloot ik dat die film over Zwarte Piet, waarover ik al veel langer nadacht, nu moest worden gemaakt.'

Waarom niet eerder?

'Ik had dit idee nog voor ik Beperkt Houdbaar (haar veelbesproken film uit 2007 over het hedendaagse schoonheidsideaal, red.) had gemaakt. Over Beperkt Houdbaar ontstond ophef, ik was ineens het middelpunt van een debat. En ik werd, dat was nieuw, ook persoonlijk stevig aangevallen. Als je je als vrouw expliciet feministisch uitlaat, roep je agressie op, weet ik nu. Ik was lelijk en gefrustreerd, of juist niet lelijk genoeg om me op te winden over dit onderwerp. De aanvallen gingen vaak over mijn uiterlijk, wat gezien het onderwerp van de film ironisch was. Ik wilde niet meteen daarna een documentaire maken over Zwarte Piet en wéér onderdeel worden van zo'n publiek debat. Ik kon wel voorzien dat het reacties op zou roepen.'

En dat bleek ook zo te zijn.

'Nogal. Onderdeel zijn van een feministisch debat is lastig, maar dit is nog tien keer heftiger. Racisme bespreken is in Nederland een nog veel groter taboe. Ik krijg veel grove en nare reacties. Kankerhoer, NSB'er, rot op naar een apenland. Ik kijk niet meer op Twitter. Mensen kiezen graag een symbool om hun woede op los te laten, en omdat ik me uitgesproken heb, ben ik dat toevallig.'

Sunny Bergman. Foto Daniel Cohen

Is het moeilijk tegelijk activist en documentairemaker te zijn?

'Ja, dat is een spagaat. Ik vind het moeilijk mezelf activist te noemen, omdat dat woord bij anderen een negatieve bijklank heeft. Als filmmaker streef je naar een analytische rol, je moet je kunnen verplaatsen in iedereen die je interviewt. Als activist wil je een zaak bepleiten. Ik hoop dat het me is gelukt bij deze film vooral filmmaker te zijn.'

Quinsy Gario schreef op Facebook: 'De mensen die zich nu nog als Zwarte Piet verkleden zijn racistisch bezig.' Is dat een verstandige opmerking?

'Dat vind ik ingewikkeld. Het kan dat je de bezwaren niet kende, maar als je hoort dat het voor een grote groep mensen problematisch is, zou er iets van bewustwording moeten optreden. Toch zou ik zo'n uitspraak niet gedaan hebben. Enerzijds denk ik: de weg van geleidelijkheid is de enige oplossing, het is gezien de weerstand onmogelijk Zwarte Piet in een keer af te schaffen. Maar principieel ben ik van mening dat het racistisch is, en racisme moet je niet afbouwen, daarmee moet je gewoon stoppen.'

Wat zou een goede oplossing zijn?

'Ik heb niet het idee dat ik dat moet bedenken, maar ik als ik dan iets moet zeggen: kleurenpieten, en dan zonder afropruik, maar gewoon met allerlei verschillende kapsels.

'Het rare is: aan de ene kant ontkennen de voorstanders van Zwarte Piet dat hij zwart is doordat dat zijn huidskleur is, aan de andere kant zie je in de ontwikkeling van Zwarte Piet veel vooroordelen over zwarte mensen; eerst was Piet een boeman, daarna was hij dommig, daarna vrolijk en guitig, acrobatisch, nu is hij een entertainer. Ook dat is, hoewel positiever, een stereotype over zwarte mensen.

'En dan heb ik het nog niet over het historisch nogal beladen concept van een witte meester met talloze zwarte knechten.

'Als racisme niet bestond, en het slavernijverleden ook niet, dan was het misschien een ander verhaal. Maar dat is niet zo.'

Sunny geschminkt als Zwarte Piet. Foto Zwart als roet

Wat heeft je in het afgelopen jaar het meest verbaasd?

'In de film onderzoek ik het concept white privilege. Het idee is: witte mensen hebben in onze samenleving geen last van racisme en discriminatie, en daardoor is hun startpositie in het leven voordeliger. Dat was concept was nieuw voor mij.

'Toen ik me hierin ging verdiepen en het er met anderen over had, viel me op dat progressieve witte mensen vaak defensief reageerden: hoezo, dat valt wel mee, als je maar je best doet, het ligt aan de eigen houding, donkere mensen moeten zich niet zo snel slachtoffer voelen. Dat raakte me: waarom is het zo moeilijk empathisch vermogen op te brengen?'

Kun je een voorbeeld geven van hoe white privilege werkt?

'In Amerikanah, het geweldige boek van de Nigeriaanse schrijfster Chimamanda Ngozi, staat een vragenlijst waaruit je kunt afleiden of je white privilege hebt. Heb je bij het afsluiten van een lening wel eens gedacht dat jouw ras een obstakel is? Ben je wel eens ergens geweigerd op basis van je ras? Als je wit bent, is het antwoord altijd nee. Als je wit bent, denk je niet na over je kleur. Maar zo is het niet voor iedereen. Het is belangrijk dat we ons dat proberen te realiseren.'

VVoor de film liet je drie jongens opzichtig een fiets loszagen in het park. Wat blijkt uit dat experiment?

'Die drie jongens waren even oud, even groot en droegen exacte dezelfde kleding. Een van de jongens was wit, een was zwart en een was een Marokkaanse Nederlander. De witte jongen wordt tot twee keer toe geholpen; het zal zijn eigen fiets wel zijn, zeiden voorbijgangers toen ik ze er achteraf naar vroeg. De andere twee jongens werden fel aangesproken of de politie werd gebeld. Er was aan twee kanten één uitzondering. De witte jongen werd één keer verdacht, de Marokkaans-Nederlandse jongen werd één keer níét verdacht. Die scènes zijn vanwege de lengte uiteindelijk in de montage gesneuveld.'

De Britse acteur en komiek Russel Brand reageert heftig op Bergman als Zwarte Piet. Foto Zwart als roet

Aan Harvard werd een onlinetest ontwikkeld om onbewuste vooroordelen te testen. Jij en Quinsy Gario maakten de test en hadden allebei een licht automatische voorkeur voor witte mensen.

De directeur van de VPRO en je vader hadden zelfs een matig automatische voorkeur voor witte mensen.

'De test laat zien dat we geprogrammeerd zijn om witte gezichten sneller met positieve eigenschappen te associëren dan donkere gezichten. De stereotypen die van oudsher bestaan over mensen van Afrikaanse afkomst, zijn misschien minder expliciet aanwezig dan vroeger, maar ze bestaan zeker nog. Vaak komen ze naar boven, bijvoorbeeld als het blad LINDA een special maakt over Afrika en daar een fotoserie in afdrukt van zwarte vrouwen met dikke billen. Zwarte vrouwen in mijn omgeving waren daar verontwaardigd over, en de redactie van LINDA zal die verontwaardiging waarschijnlijk niet kunnen invoelen.

'Maar voor mijn researcher, van Somalische afkomst, zijn die stereotypen iets waarmee ze vaak wordt geconfronteerd. Mannen die op haar afkomen en zeggen dat ze het nog nooit met een negerin hebben gedaan, alsof zij hun die gunst zou moeten verlenen. Als je daarmee leeft, kun je je voorstellen dat het herproduceren van het stereotype van de hyperseksuele zwarte vrouw door LINDA je tegen de borst stuit.

'Vooroordelen zijn overal, daar hoef je geen expliciete racistische denkbeelden voor te hebben - helemaal niet, zelfs. Dezelfde researcher kreeg zelfs bij een organisatie als de VPRO te horen dat ze zo keurig Nederlands spreekt, dat het zo knap is dat ze aan de universiteit heeft gestudeerd. De onderliggende boodschap is: voor een zwart meisje is dat eigenlijk abnormaal. Helaas klinken dit soort vooroordelen ook door in schooladviezen die kinderen krijgen.'

Aan het eind van Zwart als roet interview je Folly, een persoonlijke vriend uit Togo. Je wilt hem voor de camera vragen of je hem ooit in meer of mindere mate racistisch hebt bejegend. Hij zegt: ja.

'Hij vond dat ik een label op hem geplakt had, dat van hyperseksuele zwarte man. Ik benadrukte dat hij veel aandacht kreeg van vrouwen. Ik had hem proberen te koppelen aan vriendinnen van mij, op een manier die hem niet beviel. Hij had het idee dat ik tegen die vriendinnen zei: je zou het ook eens met een donkere man moeten doen. Alsof hij een flavour was die je uit moest proberen. Maar ik koppel altijd iedereen aan iedereen, dat is een onhebbelijkheid van mij. Zo begonnen we te kibbelen. Ik voelde me aangevallen. Het is moeilijk als iemand kritiek op je heeft op dit terrein, want racist zijn is zo ongeveer het ergste wat er is. Ik zei dat hij me een schuldgevoel gaf, waarop hij boos werd omdat ik de zaken omdraaide. Zo gebeurde tijdens dat gesprek met Folly in het klein wat in het groot in de pietendiscussie gebeurt.'

Sunny Bergman. Foto Daniel Cohen

Want op het moment dat het woord racisme valt, strandt de discussie.

'Ja. Mensen voelen zich aangevallen, omdat ze nooit een racistisch feest hebben willen vieren. Daardoor ontstaan er heftige emoties. Maar het uiteindelijke slachtoffer is toch degene die onder racisme lijdt, en niet degene die in de verdediging schiet.'

Vader Richard Bergman is inmiddels om. 'Met name doordat hij zag hoeveel racistische bagger er naar boven kwam en hoeveel haatmail ik kreeg. Zodra Zwarte Piet een symbool wordt van 'eigen volk eerst', willen mensen zoals mijn vader daar toch niet veel meer mee te maken hebben. Met dat soort vrienden heeft Zwarte Piet geen tegenstanders meer nodig.'

Zwart als roet (Our Colonial Hangover), 27/11, IDFA (uitverkocht); 1/12 uitgezonden op NPO 2, 20.25 uur.

Zelftest

In de film van Sunny Bergman komt een onlinetest voor waaruit blijkt in welke mate de maker van de test een onbewuste voorkeur heeft voor witte gezichten ten opzichte van donkere gezichten. Veel van de geïnterviewden in Zwart als roet maken de test en delen het resultaat. Dat kan iedereen in een paar minuten tijd ook thuis doen, op implicit.harvard.edu.