'Als je één verhaal van een Noord-Koreaan hebt gehoord dan kun je niet anders dan aandacht vragen'

Op het tweede gezicht: Korea-kenner Remco Breuker

In kalme en gedecideerde media-optredens gaat hoogleraar en Korea-kenner Remco Breuker de westerse misverstanden over Noord-Korea te lijf. Het land en de taal - die hij vloeiend spreekt - hebben hem gegrepen. 'Hij zegt weleens: als je één verhaal van een Noord-Koreaan hebt gehoord, dan kun je niet anders dan aandacht vragen voor het land.'

Remco Breuker is hoogleraar Koreastudies aan de Universiteit Leiden. Volgens hem is veel meer over Noord-Korea bekend dan we denken. Foto Jiri Buller/ de Volkskrant

Na elke Noord-Koreaanse kernproef en na elke verbale botsing tussen 'briljante kameraad' Kim Jong-un en president Donald Trump verschijnt hij wel op televisie of in een radioprogramma: de Leidse hoogleraar en Korea-deskundige Remco Breuker (45). Opwekkend is zijn commentaar maar zelden. Op de vraag van Jeroen Pauw of verdere escalatie in het Verre Oosten kan worden voorkomen, antwoordde Breuker dit voorjaar - ogenschijnlijk onaangedaan: 'Nee, we zijn te laat. Dat hadden we jaren geleden moeten doen.' Op deze uitspraak volgde een korte stilte, die zelfs niet door het deejay-duo Mattie en Wietze, eveneens te gast bij Pauw, werd doorbroken. Dit hing samen met de aard van Breukers taxatie, maar ook met het feit dat Pauw kennelijk nog een nuancering verwachtte. Maar Breuker had gesproken. 'Het kan vandaag fout gaan, het kan over een jaar fout gaan, maar het kan niet meer worden opgelost, denk ik.' Na deze omineuze woorden kwam de stemming er niet meer echt in.

Kort daarop ging Breuker bij Pauw nader in op de materie. Een preventieve aanval op Noord-Korea, die president Bill Clinton in 1994 nog serieus zou hebben overwogen, diende nu geen enkel doel meer - 'behalve dat Trump kan zeggen dat hij Noord-Korea preventief heeft aangevallen'. In dezelfde uitzending maakte hij, op bijna vriendelijke wijze, bezwaar tegen het feit dat zijn tafelgenoot Erik Hensel had deelgenomen aan de marathon van Pyonyang, de hoofdstad van Noord-Korea. Hij verweet Hensel dat hij, uiteraard met de beste bedoelingen, een bijdrage had geleverd aan de propaganda van het regime. Op de vraag van Pauw of al die duizenden Noord-Koreanen in het stadion en langs de weg uit liefde voor de sport hadden staan juichen, antwoordde Hensel: 'Dat weet ik niet.' Maar Breuker wist het wel: 'Het is corvee.' Hierop volgde een uiteenzetting over de manier waarop in Noord-Korea voortdurend massabijeenkomsten worden georkestreerd. 'Een vorm van kinderarbeid', volgens Breuker.

Zijn eerste optredens bleven niet onopgemerkt. Columnist Marcel van Roosmalen stelde tevreden vast dat Breuker met soevereine rust had verhinderd dat Mattie en Wietze het hoofdnummer van Pauw konden verzorgen. HP/De Tijd deelde die waardering: 'Zijn boodschap en vooral de dictie en overtuigingskracht waarmee hij de missie ventileerde, hakten erin.'

'Hij heeft goed nagedacht over de manier waarop hij zichzelf presenteert', zegt Breukers vriend en voormalige studiegenoot Emiel Teunissen. 'Veel academici vluchten in de nuance, maar Remco heeft op een zeker moment gekozen voor stelligheid. Stelligheid die hij kan onderbouwen met een grote kennis van zaken. Zijn duidelijkheid in combinatie met zijn weloverwogen woordkeus, zijn imposante lengte en zijn professorale voorkomen maken van hem een opvallende verschijning.' Toch heeft het Teunissen verrast dat de bijna karikaturale hoogleraar - 'met pak, baard, bril en manier van praten' - in populistische tijden zoveel gezag bij een breed publiek heeft kunnen verwerven.

Volgens Maarten Boef - een andere studiegenoot, met wie Breuker in 1993 zijn eerste reis naar Zuid-Korea maakte - is hij vooral interessant voor de media 'omdat hij als een van de weinigen rechtstreeks toegang heeft tot de Koreaanse bronnen. Hij behandelt Korea niet uitsluitend als geopolitieke kwestie waarover je na lezing van het oeuvre van Henry Kissinger iets zinnigs kunt zeggen, maar bovenal als een kwestie waarbij mensen aan weerskanten van de Koreaans-Koreaanse grens zijn betrokken.'

cv
1972 Geboren op 23 juni in Zaandam
1990 Japanstudies (tot 1997)
1993 Koreastudies (tot 1997)
2006 Promoveert met proefschrift When truth is everywhere
2007 Postdoc Pacifische en Aziatisch geschiedenis in Australië
2008 Senioronderzoeker School of Asian Studies, Leiden
2011 Hoogleraar Koreastudies Universiteit Leiden

Twitter: @koryoinleiden Breuker is getrouwd en heeft twee kinderen

Meer dan een biertje

In een audio-interview met De Correspondent zei Breuker dat hij zich van de meeste Koreakenners onderscheidt door zijn kennis van de taal en de daaruit voortvloeiende toegankelijkheid van primaire bronnen - zoals brieven, rapporten en verslagen van gesprekken met vluchtelingen uit het noorden. 'De meeste vakgenoten kunnen in de taal van het land een biertje bestellen, maar daar houdt het vaak echt mee op.' Hijzelf kan met gesprekken en bestudering van teksten die voor anderen niet toegankelijk zijn diep doordringen in de vezels van de samenleving. De vaak gehoorde vaststelling 'dat we zo weinig van Noord-Korea weten', onderschrijft hij dan ook niet. 'Er wordt op redelijk grote schaal informatie uit het land gesmokkeld', zei hij in het interview met De Correspondent. 'De gemeentelijke basisadministratie van Pyongyang staat op een usb-stick. We weten veel meer van Noord-Korea dan we denken te weten.'

Breuker legde de basis voor zijn talenkennis - 'vooral een kwestie van stampen' - in zijn studietijd, toen hij colleges volgde bij Boudewijn Walraven, de (inmiddels gepensioneerde) hoogleraar Koreanistiek. 'Aan het begin van onze studiereis door Zuid-Korea moesten wij een intake-examen afleggen', zegt Maarten Boef. 'Op basis daarvan werden deelnemers ingedeeld. Hoewel wij toen, in 1993, pas een jaar bezig waren met de taal, kwamen wij in de advanced groep terecht. Daarin zaten louter studenten uit Aziatische landen. Remco en ik deden daar wat lacherig over, maar natuurlijk waren we er ook verguld mee. Nog steeds noemen we elkaar advanced.'

Inmiddels evenaart Breukers kennis van het Koreaans die van de native speaker. Soms overtreft hij zelfs de native speaker, ondervond Kyung-Pil Kim, die Breuker ontmoette tijdens diens eerste reis naar Zuid-Korea en die - na een studie in Rotterdam - in Nederland bij ASML werkt. 'Het komt voor dat hij me corrigeert. Zo attendeerde hij me er een keer op dat ik het woord 'slaperig' verkeerd gebruikte. In het Koreaans kun je het op twee manieren gebruiken: om aan te geven dat je naar bed gaat, en om aan te geven dat je de voorgaande nacht te weinig slaap hebt gehad. Ik haalde beide betekenissen door elkaar, en hij sprak me daar op aan. Nee, dat vond ik niet hinderlijk. Wel verrassend.'

Remco Breuker tijdens een reis naar Zuid-Korea in 1993.
Remco Breuker in 1993.

Geestelijke luiheid

Breuker lijkt er genoegen in te scheppen om met kalme gedecideerdheid in te gaan tegen de gangbare misverstanden over Noord-Korea - die volgens hem vaak getuigen van geestelijke luiheid. Zo hebben we geen reden om aan te nemen dat China zijn buurland tot de orde kan roepen - gesteld dat het dat al zou willen. Ook maakt hij bezwaar tegen het gebruikelijke adjectief 'stalinistisch', dat geen recht doet aan de ontwikkeling van Noord-Korea tot een 'kapitalistisch land van de gruwelijkste soort' die door 'Geliefde Leider' Kim Jong-il, de vader van Kim Jong-un, is ingezet na de definitieve mislukking van het socialistisch experiment in de jaren negentig. Die ontwikkeling begon, legde Breuker uit in het interview met De Correspondent, met het fokken van konijnen op de balkons van torenflats, en resulteerde in de vestiging van omvangrijke handelsnetwerken die de bron van grote weelde vormen voor de partijelite. Volgens Breuker is Noord-Korea 'de droom van elke kapitalistische ondernemer zonder geweten. De arbeiders werken knal- en knalhard, verdienen niets en hebben geen vakbonden. Wat wil je nog meer?'

Het regime waaronder Noord-Koreaanse arbeiders zuchten, strekt zich uit tot ver buiten de eigen landsgrenzen, stelde Breuker vast. In het buitenland zouden zo'n 200 duizend Noord-Koreanen werken die elkaar ideologisch bij de les houden en die het regime in Pyongyang van de broodnodige deviezen voorzien. De Europese Commissie heeft onlangs stappen aangekondigd die ertoe moeten leiden dat deze praktijken niet langer in de EU kunnen plaatsvinden. Een andere bron van inkomsten voor het regime vormen - o wrede ironie - de Noord-Koreanen die het land zijn ontvlucht. Via veelal Chinese tussenpersonen maken zij geld over naar de achtergebleven familieleden, die als onvrijwillig onderdeel van de Noord-Koreaanse 'smeergeldeconomie' de laatste tijd vrijwel ongemoeid worden gelaten.

Tot voor kort voorzagen de meeste toekomstscenario's voor Noord-Korea in de verdwijning van het regime, eventueel gevolgd door de 'absorptie' door Zuid-Korea. Daarvan ging ook Remco Breuker uit. Om de erosie van het regime te bespoedigen, moest het Westen Noord-Korea niet isoleren, maar er juist zakelijke belangen zien te verwerven. Op die manier zou meer invloed op de machthebber kunnen worden uitgeoefend dan met sancties - die het regime slechts zouden sterken in zijn afkeer van de buitenwereld. Maar inmiddels weet Breuker beter. Het bewind in Pyongyang vertoont nog geen barsten. Sterker: het heeft zijn slag om het bezit van kernwapens gewonnen, en kan nu effectief chantagepolitiek bedrijven. Voor het eerst durft Breuker niet uit te sluiten dat Noord-Korea ooit hereniging met het Zuiden onder zijn condities zal weten af te dwingen. De buitenwereld zal dit scenario alleen kunnen afwenden door alle geldstromen naar Noord-Korea af te snijden. Maar hij vreest dat weer met Pyongyang onderhandeld gaat worden - een zinloze exercitie die Kim Jong-un slechts zal sterken in zijn onverzettelijkheid.

Remco Breuker is een wetenschapper zoals de universiteit die graag ziet: iemand die met grote regelmaat begrijpelijke analyses ten beste geeft op radio en televisie. Nog niet zolang geleden werden hooggeleerden allerminst aangemoedigd om zich buiten de wetenschap te manifesteren. Nu houden universiteiten bij hoe vaak wetenschappers als deskundige worden geraadpleegd. De grenzen van de expertise worden daarbij niet altijd streng bewaakt, zegt Breukers collega-hoogleraar Petra Sijpesteijn. 'De universiteit vindt het belangrijk dát je in de media figureert, bijna ongeacht de inhoud van je verhaal, denk ik weleens.'

Doemscenario's

Hoogleraar Remco Breuker grossiert niet voor zijn lol in doemscenario's, weet publiciste Hassnae Bouazza, die met hem bevriend is. 'Bij alles wat hij vertelt, verliest hij nooit de menselijke dimensie uit het oog. De lotgevallen van Noord-Korea hebben hun weerslag op de levens van miljoenen mensen, van wie hij velen kent. Daardoor klinkt altijd veel sensitiviteit door in zijn analyses.' Hij getuigt voor de Noord-Koreanen die dat zelf niet kunnen, maar zonder in activisme te vervallen, zegt Petra Sijpesteijn, hoogleraar Arabische taal en cultuur aan de Universiteit Leiden. 'Hij heeft weleens tegen mij gezegd: als je één verhaal van een Noord-Koreaan hebt gehoord, dan kun je niet anders dan aandacht vragen voor het land en zijn bewoners. Veel hoogleraren zouden het ene aandachtsgebied zo met het andere kunnen verruilen. Maar voor hem is Korea echt een roeping.'

Twee Korea's

Van 1910 tot 1945 was Korea bezet door het Japanse keizerrijk. Bij de bevrijding werd het schiereiland verdeeld in een Sovjet-Russische en een Amerikaanse zone. Het land zou op termijn de onafhankelijkheid herkrijgen, maar de Koude Oorlog verhinderde dit. In 1948 werden een democratische republiek in het Zuiden en een socialistische volksrepubliek in het Noorden gesticht. In 1950 viel Noord-Korea (met Russische en Chinese steun) het buurland binnen. De Veiligheidsraad besloot Zuid-Korea bij te staan met een multinationale troepenmacht (met overwegend Amerikanen). In 1953 kwamen de partijen een wapenstilstand overeen waarbij de status quo van voor de oorlog min of meer werd hersteld. Het conflict kostte aan ruim twee miljoen mensen het leven.