'Als een Ollander je niet bedrogen heeft, dan is hij het vergeten'

Dezelfde taal, maar er gaapt een diepe cultuurkloof

Fusies tussen Nederlandse en Belgische bedrijven lopen lang niet altijd goed af. Albert Heijn en Delhaize, die woensdag aankondigden te gaan fuseren, zijn gewaarschuwd: alle clichés over de cultuurverschillen kloppen, schreef de Volkskrant half mei in dit verhaal:

Op de voorpagina van de Vlaamse zakenkrant De Tijd worden de fusiegesprekken tussen Delhaize en Ahold breed uitgemeten. Beeld anp

Als een manager vrijdagmiddag om half vijf aan zijn Nederlandse secretaresse vraagt of ze nog even een document kan uittikken, zal zij waarschijnlijk zeggen: 'Nee, dat lukt me niet meer. Ik doe het maandagmorgen wel.' Een Belgische secretaresse zal, aarzelend, antwoorden: 'Ja-aa.' Want nee zeggen vindt ze onbeleefd. Maar ze doet het vervolgens toch niet.

In Vlaanderen kan ja dus ook nee betekenen. Aan de intonatie van het 'ja' moet het ware antwoord worden afgeleid. Zo zijn er legio voorbeelden van cultuurverschillen tussen Belgen en Nederlanders, van het leugentje om bestwil (Nederlander: dat is liegen) tot het broodje kaas met karnemelk tussen de middag (Belg: dat is geen lunch).

De Groot-Nederlandse gedachte dat Nederlanders en Vlamingen eigenlijk één volk zijn, is een mythe. 'Er zijn in de wereld geen andere buurlanden die deels dezelfde taal spreken en toch zo van elkaar verschillen', zegt Marinel Gerritsen, emeritus hoogleraar interculturele communicatie aan de Radboud-universiteit in Nijmegen. 'We ­delen de taal, maar de cultuurkloof is gigantisch. Die gemeenschappelijke taal is eigenlijk een valkuil.'

Ze heeft jarenlang onderzoek gedaan naar de cultuurverschillen tussen beide landen. 'De Vlaming is, en dat horen ze natuurlijk niet graag, behoorlijk Frans', aldus Gerritsen. Dat begint al in het onderwijs: kinderen luisteren, maken braaf aantekeningen, maar worden niet geacht vragen te stellen of in discussie te gaan. Datzelfde geldt in de zorg: een assertieve patiënt die aan de tandarts vraagt wat hij gaat doen, wordt gezien als agressief en kritisch.

Hiërarchie

'De hiërarchie en machtsafstand zijn in België veel groter', zegt Gerritsen. Nederlanders tutoyeren hun meerderen, Vlamingen zeggen keurig u tegen hun baas. Het zal nog een hele klus worden die verschillen te overbruggen bij een samengaan tussen Ahold en Delhaize. 'Bij een Albert Heijn gaat de filiaalchef gewoon achter de kassa zitten als het druk is. Dat zie ik een chef bij Delhaize niet zo gauw doen.'

Meerdere boeken zijn er al volgeschreven over de verschillen in volksaard. 'Die Ollanders' zijn direct, grof, onbeschoft en arrogant, vinden de Belgen. Belgen zijn indirect, behoedzaam, risicomijdend en laten nooit het achterste van hun tong zien, menen de Nederlanders. Het zijn clichés die nog steeds kloppen, zegt 'Nederbelg' Evert van Wijk, die er vijf jaar geleden een boek over schreef: Waarom Belgen niet kunnen voetballen en Nederlanders nooit wereldkampioen worden.

Van Wijk, communicatieadviseur en al 25 jaar woonachtig in België: 'Vlamingen hebben een enorm wantrouwen jegens Nederlanders. Een gezegde hier luidt: als een Ollander je niet bedrogen heeft, dan is hij het vergeten. In Nederland geldt het adagium: ik vertrouw je, totdat het tegendeel bewezen is. In België: ik wantrouw u totdat het tegendeel bewezen is.'

Drukte in een filiaal van Albert Heijn in Gent. Het supermarktconcern zou plannen hebben voor een fusie met het Belgische Delhaize Beeld An-Sofie Kesteleyn / de Volkskrant

Hij noemt zichzelf een 'bont en blauwe ervaringsdeskundige' in Nederbelgische betrekkingen. Hij nam eens een zakenrelatie mee naar een copieuze lunch en legde bij het dessert het contract op tafel. Helemaal fout. Bij een lunch praat je over voetbal, maar teken je geen papieren. 'België is een contactland, geen contractland.'

Belgische besluiten worden 'top-down' meegedeeld. In Nederland wil de baas nog weleens overleggen met zijn ondergeschikten. Een Nederlander komt direct voor zijn mening uit. 'Een Belg houdt zich op de vlakte en heeft meerdere meningen', aldus Van Wijk. 'Pas als hij niet anders kan, geeft hij een mening die hem het best uitkomt.'

De Vlaamse schrijver Tom Lanoye zei ooit over Nederlanders: 'Jullie zijn onze moffen.' Volgens Van Wijk is de kloof tussen beide landen de laatste jaren alleen maar groter geworden, vooral omdat de Vlamingen meer zelfvertrouwen hebben gekregen en minder opkijken tegen 'gidsland' Nederland.

'Vlamingen zijn angsthazen', zegt emeritus hoogleraar Gerritsen. 'Ze spelen altijd op safe. Ze gaan voor de merkartikelen en pakken liever een champagne dan een Spaanse cava.'

Dat geldt ook voor het voetbal, meent Van Wijk: 'Het gebrek aan ondernemerschap, het vermijden van onzekerheden, zie je ook terug op het voetbalveld. Ze gaan met z'n allen voor de goal liggen, maar vergeten dat je risico's moet nemen om te scoren. Nederlanders overdrijven daar juist in. Die willen mooi spelen, maar vergeten dat het draait om het resultaat.'

Eerdere Nederlands-Belgische fusies

Fortis
Misschien wel het grootste fusiedrama uit de Nederlandse bedrijfsgeschiedenis. Fortis ontstond in de jaren negentig uit een opeenstapeling van Nederlandse (VSB, Amev, ASR, Amersfoortse, MeesPierson) en Belgische (AG, ASLK, Generale Bank) financiële instellingen. Het conglomeraat wilde uitgroeien tot een van de grootste in de wereld. Intern waren er volop spanningen. De Nederlanders en de Belgen verweten elkaar 'een paspoortenbeleid' te voeren, waardoor niet professionaliteit maar nationaliteit bij benoemingen leidend zou zijn. De leiding kwam bij Belgen te liggen, onder wie graaf Maurice Lippens en Jean-Paul Votron. In 2007 werd met twee andere banken een overnamebod gedaan op ABN Amro, waarmee de groep zich in de aanloop naar de financiële crisis vertilde. Fortis ging ten onder en sleepte ABN Amro in de val mee. Het debacle kostte de Belgische en Nederlandse staat tientallen miljarden belastinggeld, waarvan een deel voor altijd verloren lijkt.

ING - BBL
Bank Brussel Lambert was zelf al een Belgisch fusieproduct voordat ze in 1998 samenging met een Nederlandse fusiemoloch: ING Groep. Al snel ontstonden spanningen toen de Nederlanders de in hun ogen nogal lange lunchpauzes van de werknemers in België wilden inkorten. Michel Tilmant, de baas van BBL, probeerde er een grap van te maken en bood al zijn personeelsleden na de fusie een doos waterverf aan waarvan alle vakjes waren gevuld met oranje verf. Na de fusie werd Tilmant bestuurlid en in 2004 ook bestuursvoorzitter van ING Groep. Hij leidde die tijdens mislukte fusiebesprekingen met ABN Amro. Ook verhoogde hij de beloningen voor de topbestuurders. ING werd onder zijn leiding een van de tien grootste financiële instellingen ter wereld maar ging in 2008 volledig nat bij de crisis. Tilmant moest plaats maken voor Jan Hommen.

Hoogovens - Boël
In 1997 kondigde Hoogovens, dat toen nog op eigen benen stond, een joint venture aan met de Waalse staalproducent Boël, net als Delhaize een familiebedrijf. HB Holding, zoals de joint-venture ging heten, werd gepresenteerd als de alliantie voor de toekomst. Hoogovens kreeg al gauw problemen met de familie-aandeelhouders en vooral met de Belgische vakbonden, die radicaler bleken te zijn dan de Nederlandse. Hoogovens trok zich in 1999 terug uit de joint venture omdat Boël niet akkoord ging met een nieuwe reorganisatie. Hetzelfde jaar fuseerde Hoogovens met British Steel.

AB Inbev
Niet altijd leiden Belgisch-Nederlandse fusies tot een tranendal. AB Inbev is de grootste bierbrouwerij in de wereld. De basis van Interbrew werd gelegd door een samengaan van de Belgische brouwerijen van Jupiler en Stella Artois. Daar kwamen de Nederlandse merken Dommelsch, Hertog Jan en Oranjeboom bij. Na de beursgang in 2000 werden grote overnames gedaan met de Britse brouwerij Bass, het Duitse Beck, het Braziliaanse AmBev en het Amerikaanse Anhauser-Busch.
Peter de Waard

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.