'Alleen gestoorde Breivik zelf is verantwoordelijk voor gruweldaden'

Wie draagt schuld aan de daden van Anders Breivik? Niemand anders dan hijzelf en zijn zieke geest, betoogt Malou van Hintum.

Beeld epa

Is Breivik een eenzame gek? Wie is medeverantwoordelijk voor zijn daden? De afgelopen dagen wordt er met de vinger gewezen naar sommige politici (omdat de Noor hun uitspraken citeert), de media (omdat zij markante uitspraken veelvuldig citeren en er de aandacht op vestigen), het maatschappelijk klimaat (omdat wij allemaal schuldig zijn aan polarisatie en gebrek aan nuance), of een al dan niet - radicale - godsdienstige levensovertuiging.

Maar nee, het is niet hét christendom. Nee, het zijn ook niet (de) rechtse of rechts-extremistische politici. En nee, het zijn ook niet de media die hun werk doen: berichten, en berichten vermenigvuldigen. Evenmin mag je zeggen dat elke gek hiertoe in staat is, want de meeste gekken doden niet.

Ernstig gestoord
Om met dat laatste te beginnen: mensen met een psychotische stoornis hebben meer kans om zelf slachtoffer te worden van geweld dan het te plegen. Dat neemt niet weg dat in dit geval een gek aan het werk was, iemand die ernstig gestoord is - en dat moeten we letterlijk nemen. Het gaat daarom niet aan om met de vinger te wijzen naar niet-gestoorde mensen en hen medeverantwoordelijk te houden voor de daden van deze man. Want dat zijn ze niet.

Ook gestoorde mensen leven niet in een vacuüm. Ze pikken allerlei signalen op uit de wereld en interpreteren die op hun eigen manier. Tegelijk kunnen ze ook 'van binnenuit' geroepen worden om rampen aan te richten. Psychotische mensen lijden aan defecte hersenverbindingen die ertoe kunnen leiden dat ze vaak achterdochtige gedachten hebben en/of stemmen horen. Ze denken bijvoorbeeld dat ze worden afgeluisterd door de buren, en gaan daarom - gedreven door hun paranoïde gedachten of in opdracht van een stem - de gaatjes in de muur dichtmaken om dat te voorkomen.

Volslagen crimineel
Zoiets is voor de buitenwereld relatief onschuldig. Maar een opdracht kan ook volslagen crimineel uitpakken. Normale, gezonde mensen hebben vaak geen idee wat er in het hoofd van zulke mensen kan omgaan. Neem bijvoorbeeld de man die een conducteur begon te meppen, ogenschijnlijk zomaar uit het niets. Die conducteur vroeg hem om een vervoersbewijs, dat de betreffende man ook gewoon had. Maar hij herkende de conducteur als een robot die, volgens zijn stemmen, naar de aarde was gestuurd om de mensheid uit te roeien.

Deze robots zouden vermomd als mensen te werk gaan. De piercing van de conducteur - een stukje metaal dat wees op de robot onder de mensenhuid - verried hem.

Ik weet niet wat Breivik dacht. Maar allerlei duiders weten inmiddels wel wie in moreel opzicht medeverantwoordelijk (zouden kunnen) zijn voor zijn daad. Het radicale christendom, Geert Wilders, de media - allemaal zouden ze een bijdrage hebben geleverd aan de gedachtengang van deze man, die leidde tot het uitvoeren van een massamoord. En dat is ook zo; maar niet op de manier die nu wordt geïmpliceerd.

Eigen logica
Ook gekken staan onder invloed van hun omgeving. En omdat ze gek zijn, is dat op een speciale, onvoorziene, oncontroleerbare manier. Het feit dat Breivik in zijn verklaring verwijst naar externe bronnen, zegt niet meer dan dat. Dat zijn zieke geest vervolgens een eigen logica heeft gebruikt voor de interpretatie daarvan, zegt niets over het morele gehalte van die bronnen, maar alles over de gekte van de man zelf. Het is heel goed mogelijk om op een volstrekt samenhangende manier, inclusief correcte verwijzingen naar bronnen, een totaal geschift verhaal op te hangen. Dat kun je de geciteerde bronnen niet kwalijk nemen - de Bijbel niet, Geert Wilders niet.

Wat je, vervolgens, gezonde mensen wel kwalijk kunt nemen, is dat zij zich laten leiden door de ogenschijnlijke logica van het betoog en vervolgens de gekte van deze man politiseren. Of dat is uit kortzichtigheid, opportunisme of gebrek aan kennis over psychiatrische ziektebeelden, weet ik niet. Gevaarlijk is het wel. Zo wordt op basis van een consistent verhaal van een gestoorde geest geoordeeld over bronnen en mensen die Breiviks redenering niet hebben gemaakt, laat staan dat ze de consequentie ervan hebben kunnen voorzien - en vanzelfsprekend hebben ze die helemaal niet gewenst. Het is een rare vorm van 'terugredeneren'; misschien wel begrijpelijk omdat iedereen naar verklaringen zoekt, maar desalniettemin een omkering van oorzaak en gevolg.

Zelfcensuur
Wie Breiviks verklaring uitpluist, zal daarin allerlei uitspraken vinden die zijn terug te voeren op bepaalde mensen en overtuigingen. Maar die verklaren zijn gedachtengang, noch zijn daad. Want hij is gek; het is de gekte die verklaart wat hij heeft gedaan. Het is daarom volstrekt zinloos om naar aanleiding van dit bloedbad zelfcensuur te plegen, bepaalde politici de maat te nemen, of denkers of wetenschappers tot de orde te roepen. Breivik is gestoord. Een eenzame gestoorde midden in een wereld waarin u en ik ook leven. Maar u en ik hebben een gezonde geest. Dat is het verschil.

Malou van Hintum is zelfstandig journalist

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.