Zwijgzame paus verhief wel zijn stem tegen de holocaust

Kneep Pius XII, die binnenkort zalig wordt verklaard, een oogje dicht tijdens de jodenvervolging? Volgens Ben van de Venn hielp hij de joden juist....

Op de voorpagina van maandag 31 juli brengt de Volkskrant het bericht dat de Duitse paus Benedictus XVI waarschijnlijk zijn voorganger Pius XII over enige tijd zalig zal verklaren. De Romeinse correspondent Michaël Zeeman brengt het als een pikant nieuwtje. Het gaat hier over een paus ‘die een oogje toekneep toen de Duitsers hun rampzalige Endlösung der Judenfrage uitvoerden’, schrijft hij. Even verder heet het dat Pius XII zijn morele invloed als paus ‘niet [heeft] gebruikt om de door de Duitsers in gang gezette holocaust onomwonden te veroordelen’.

Zeeman sluit zich hiermee aan bij het beeld dat oprijst uit de boeken van John Cornwall (Hitlers paus) en de Amerikaanse historicus Daniel Goldhagen (Een morele afrekening). Hij had zich beter kunnen verdiepen in recentere, op alle relevante archiefstukken berustende, studies als De zwijgende paus? van de ex-priester (!) en Brusselse hoogleraar Hans Jansen. Daarin had hij in een meer dan honderd pagina’s beslaande chronologie puntsgewijs kunnen kennisnemen van het verzet van Pius XII tegen de jodenvervolging.

Nog indrukwekkender is de hier opgenomen stroom steunbetuigingen uit joodse kring die na de oorlog op gang komt. Zo stuurde Israëls minister van Buitenlandse Zaken, Golda Meir, bij Pius’ overlijden op 9 oktober 1958 een telegram naar het Vaticaan waarin ze schreef: ‘Toen in de periode van de nazi-terreur ons volk een verschrikkelijk martelaarschap werd opgelegd, verhief de paus zijn stem ten gunste van de slachtoffers. Het leven van onze tijd werd verrijkt door een stem die boven het tumult van de dagelijkse strijd uit de grote morele waarden liet horen.’ Minstens veertig keer deed Pius XII een oproep aan katholieken het voorbeeld te volgen van de Barmhartige Samaritaan.

De boodschap was duidelijk: help iedere medemens in nood zonder aanzien van afkomst, godsdienst of wat dan ook. Zijn appèl bleef niet onbeantwoord. Vele honderden kloosters in Polen, Hongarije, België, Frankrijk en Italië namen met gevaar voor eigen leven joden op. In het boek van Jansen staan ze met naam en toenaam genoemd. Ook in Rome vonden talloos veel joden een veilig heenkomen. Meer dan 150 kloosters en instituten vormden een netwerk van schuilplaatsen. Daartoe hoorde ook Castel Gandolfo, het zomerverblijf van de paus.

Het protest tegen de jodenvervolging van Pius XII was ‘metterdaad’ en in de vorm van samenwerking met veel joodse organisaties. Hoe effectief dat was, blijkt uit de reactie van Duitse zijde. In partijbladen van de nazi’s als Der Stürmer werd Pius XII afgeschilderd als ‘crimineel’ en ‘jodenvriend’. Hitler, Goebbels en Rosenberg hebben zich in dezelfde zin uitgelaten. De tweede man in de SS, Reinhard Heydrich, zei in 1942: ‘Pius is een crimineel want hij neemt het op voor de joden die een misdadig complot tegen Duitsland smeden.’ Een beter bewijs uit onverdachte hoek hoezeer Pius XII zich ontfermde over de joden is er niet. Hij brak duidelijk met het idee van zijn voorgangers dat joden een slechte invloed hadden op de samenleving.

Pius was een diplomaat en was tot zijn pauskeuze in 1939 als Vaticaans afgezant in Duitsland aangesteld. Hij was heel goed op de hoogte van de intenties van de nazi’s en hij wist dat hij met een ‘onomwonden’ schriftelijk protest niets zou bereiken. Maar er was nog een andere reden voor het achterwege blijven van zo’n Vaticaans schrijven.

Op 26 juli 1942 lieten de Nederlandse bisschoppen onder leiding van kardinaal Jan de Jong in alle katholieke kerken een herderlijke brief voorlezen waarin scherp werd geprotesteerd tegen het wegvoeren van de joden. Er volgden onmiddellijk represailles. Op zondag 2 augustus werden in heel het land katholieke joden van hun bed gelicht, in totaal 245 mensen. Uiteindelijk werden hiervan 114 personen daadwerkelijk gedeporteerd naar de vernietigingskampen in het oosten. Onder hen bevond zich ook de bekende katholieke joodse filosofe en karmelietes Edith Stein. Dit was een bewijs dat een publiek protest een averechtse uitwerking zou hebben.

Deze handelswijze van Pius XII werd door de complete joodse wereld gebillijkt nadat hij al voor zijn bescherming van de joden was geprezen. Dat gevoelen bleef ook na zijn dood bestaan.

Het begin van de controverse rond ‘de zwijgende’ Pius XII ligt in 1963. In dat jaar publiceerde de Duitse auteur Rolf Hochhuth het toneelstuk Der Stellvertreter. Daarin wordt de Pacelli-paus botweg voorgesteld als een betrokkene bij de Duitse oorlogsindustrie, die daarom zwijgt over het lot van de joden. Het stuk wordt door geen enkele historicus serieus genomen, maar had niettemin grote invloed op de publieke opinie. Vanaf dat moment werd Pius XII zonder enige grond de paus die zich niet verzet had tegen de jodenvervolging. Hochhuth zou later nogmaals de reputatie van een algemeen bewonderd, hoogstaand persoon besmeuren. In het stuk Soldaten beschuldigt hij Winston Churchill ervan een Poolse generaal vermoord te hebben. In werkelijkheid was deze om het leven gekomen bij een vliegtuigongeluk. Omdat volgens de Engelse wetgeving niemand een ander kan aanklagen wegens laster dan de belasterde zelf, wachtte hij met het uitbrengen van zijn stuk tot na de dood van Churchill. Dezelfde methode die hij met succes had toegepast bij Pius XII.

Dat de ‘ontmythologisering’ van Pius XII bij de Duitsers er inging als koek, is wellicht toe te schrijven aan de behoefte aan een zondebok. Als Pius XII een openlijk protest had laten horen, zou de hele holocaust niet hebben plaatsgevonden, was de welgevallige conclusie. Dat Michaël Zeeman zich door deze onhistorische laster heeft laten inpakken, is treurig. Als hij maar even een gesprek regelt met de jezuïet Peter Gumpel, dé kenner van de geschiedenis rond Pius XII, zal hij snel genezen zijn van zijn onkritische opstelling. En het generalaat van de jezuïeten, waar Gumpel een kamer heeft volgestouwd met de archiefstukken, ligt maar op een steenworp afstand van de Sint-Pieter.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden