Zwarte Piet komt voor de rechter: kwetst hij nu wel of niet?

Het sinterklaasfeest begint dit jaar in de lente, althans in juridisch opzicht. De bestuursrechter in Amsterdam neemt de figuur Zwarte Piet vandaag inhoudelijk onder de loep.

Het Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Cultureel Erfgoed is inmiddels bezig met gesprekken tussen voor- en tegenstanders van Zwarte Piet. Doel is de traditie op een voor iedereen aanvaardbare wijze door de 21ste eeuw te loodsen. Beeld anp

De soldaten van het digitale beschermleger van Zwarte Piet weten één ding zeker: er is weinig verschil tussen de dames van de VN die het op 'onze' Piet hebben voorzien en de Brusselse bureaucraten die 'onze' munt afpakten.

Lees de steun voor Zwarte Piet op internet en je weet: Jamaicaanse VN-consultantes, Surinaamse advocaten of EU-kopstukken, ze maken allemaal deel uit van de beweging die het heeft voorzien op Hollandse verworvenheden. De gulden hebben ze al afgepakt, van Zwarte Piet blijven ze af met hun mondiale tengels.

Dat Zwarte Piet zich uitgerekend op de dag van de Europese verkiezingen in Amsterdam voor de rechter moet verantwoorden, is zo bezien minder toevallig dan het op het eerste gezicht lijkt.

Elk jaar iets vroeger
Elk jaar begint het sinterklaasfeest in Nederland weer iets vroeger, in 2014 is het op 22 mei om 10.30 uur. In een bodemprocedure buigt de bestuursrechter in Amsterdam zich vandaag over het al dan niet kwetsende karakter van de zwarte knecht.

De procedure volgt op een kort geding dat advocaat Frank King eind 2013 aanspande namens Nederlanders die aanstoot nemen aan een traditie die 'respectloos is naar mensen van Afrikaanse afkomst'. King vroeg om een verbod op de aanwezigheid van Zwarte Pieten bij de intocht van Sinterklaas in Amsterdam. De rechtbank wees dat verzoek op 8 november af. De bodemprocedure van vandaag betreft de vraag of de burgemeester van Amsterdam destijds terecht een vergunning heeft verleend voor een intocht waarbij pieten in de kleur zwart aanwezig waren.

Vandaag luistert de rechter naar argumenten van voor- en tegenstanders. Op basis daarvan neemt hij de figuur van Zwarte Piet inhoudelijk onder de loep. De uitspraak volgt binnen enkele weken.

Dan zal blijken hoe sterk Zwarte Piet, in 1850 bedacht door de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman, in 2014 juridisch in zijn schoenen staat. In zijn kinderboek Sint Nikolaas en zijn knecht introduceerde Schenkman ook de intocht en de stoomboot .

Niet lang voor een traditie
Anderhalve eeuw is niet veel voor een traditie, en deze was bovendien een toonbeeld van verandering. De sinterklaasfiguur werd in de loop van de 20ste eeuw minder autoritair, de roe raakte in onbruik en de relatie tussen Sint en Piet werd gelijkwaardiger. Zwarte Pieten transformeerden van 'dom' pratende hulptroepen in een soort leidinggevende managers.

Sinterklaas in 1968 Beeld anp

Traditie is de illusie van permanentie, stelt Harry uit de Woody Allen-film Deconstructing Harry. Na 1970 werden een tijdlang witte pieten geëmployeerd. Dat dit beleid werd afgeblazen, kwam niet door racisme, maar door gebrek aan succes. Winkels met witte pieten in de etalage of cadeupapier met witte pieten, zagen hun omzet steevast dalen.

De eerste protesten tegen de figuur van Zwarte Piet kwamen in de jaren zestig op gang. In 1981 organiseerden leden van de Surinaams-Nederlandse gemeenschap de actie 'Sinterklaas vieren zonder Zwarte Piet', gevolgd door acties als 'Zwarte Piet = Zwart verdriet' en 'Zwarte Piet is racisme'. De protesten zijn al decennia tamelijk kleinschalig: de meeste Surinaamse Nederlanders beschouwen de knecht van Sinterklaas niet als kwetsend.

Het valt goed te betogen dat Surinaamse Nederlanders vijftig à honderd jaar geleden reden hadden aanstoot te nemen aan de toenmalige, ondergeschikte Zwarte Piet-figuur. Ouders en grootouders van deze generaties bewaarden herinneringen aan de wereld van vóór 1863, het jaar van de afschaffing van de slavernij in Suriname.

Slachtoffers
Of de 'geëmancipeerde' Zwarte Piet voor hun achterachterkleinkinderen ook aanstootgevend is, valt te bezien. Een Zwitserse historicus zag verschillen in de mate waarin Zwitserse vrouwen slachtoffer zijn van de vrouwonvriendelijke cultuur in het kanton Appenzell Innerrhoden. Het gezegde 'eerst de man, dan de koe, dan de vrouw' was kwetsend voor boerinnen die er vroeger mee werden uitgekafferd. Voor geëmancipeerde vrouwen uit Basel is het gezegde minder pijnlijk. Niet iedereen die zich slachtoffer voelt, is ook een slachtoffer. En niet elk slachtoffer voelt zich zo.

Tot voor kort leidden protesten tegen Zwarte Piet nauwelijks tot verontwaardigde reacties. Voor zover Nederlanders in 1981 reageerden op het initiatief 'Sinterklaas vieren zonder Zwarte Piet', was dat ontspannen. Nederlanders van 2013 reageerden massaal en overspannen op uitspraken van de Jamaicaanse VN-consultante Verene Shepherd, die het Hollandse sinterklaasfeest in oktober 'een terugkeer naar de slavernij in de 21ste eeuw' noemde. In de dagen erna kreeg de pagina Pietitie meer dan twee miljoen likes op Facebook.

Piets vrienden bestempelden de uitspraken van Shepherd als de druppel die de emmer deed overlopen. Een betere metafoor is dat Shepherd de lont aanstak van een dynamietblok dat al was aangelegd. Eén Jamaicaanse die niet eens namens de VN bleek te mogen spreken, bewerkstelligde dat ruim twee miljoen Nederlanders 'hun' Zwarte Piet in bescherming namen.

Nederlanders van 1981 moesten het stellen zonder Twitter, GeenStijl en andere verbindingen tussen de onderbuik en de openbaarheid. Je kunt ook opperen dat Nederlanders zich toen minder bedreigd voelden door een grote boze buitenwereld die het gemunt heeft op een prachtig land.

Het Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Cultureel Erfgoed is inmiddels bezig met gesprekken tussen voor- en tegenstanders van Zwarte Piet. Doel is de traditie op een voor iedereen aanvaardbare wijze door de 21ste eeuw te loodsen. Maar zolang zo veel mensen zich druk om hem maken, kun je er donder op zeggen dat hij zwart blijft.

Protesten tegen Zwarte Piet Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.