Zwarte bladzijden over Afrika

ELS DE TEMMERMAN is een Belgische journaliste die over Afrika schrijft. Na De doden zijn niet dood, waarin haar schokkende reportages over de volken moord in Rwanda werden gebundeld, heeft zij opnieuw haar journalistieke verhalen in een boek samengebracht: Afrika, een continent in beweging....

Deze titel klinkt een stuk vrolijker, maar de inhoud is dat nauwelijks. 'Be- weging' is een positief woord, een syno- niem voor 'verandering ten goede', maar de meeste verhalen wekken een heel andere indruk. Voor de gewone Afrikanen, schrijft De Temmerman, is er heel weinig veranderd. Het continent lijkt eerder 'in schijnbeweging' te zijn.

Waarom artikelen over het nieuws van de dag opnieuw publiceren? Voor op gesteld moet worden dat het boek niet leest als een stapel oude kranten knipsels. Door een eenvoudige compo- sitie slaagt De Temmerman, voormalig correspondent van de Volkskrant in Afrika en in 1995 onderscheiden met de Prijs van de Nederlandse Dagblad pers, erin haar verhalen het karakter te geven van een verkenningstocht door Afrika.

In alfabetische volgorde passeren zes- tien Afrikaanse de revue. Elk land wordt ingeleid met een tabel die enkele algemene gegevens presenteert over bevolking, politiek, economie en sociale ontwikkeling. Dan volgen enke- le verhalen, gewoonlijk over ontmoe- tingen met representatieve personen, aangevuld met informatie over de re- cente geschiedenis van het land. De Temmerman besluit steeds met een korte rubriek 'Actuele situatie', die tot september 1997 loopt. Het oudste ver- haal stamt uit december 1992, het jong ste uit juni 1997. Het boek eindigt met wat algemene beschouwingen over on- der meer de 'barensweeen van de de- mocratie' in Afrika.

Het zijn meestal zwarte bladzijden. In Burundi gaat het moorden tussen Hu- tu's en Tutsi's rustig door en verdienen de autoriteiten veel geld aan de han- delsboycot. In Equatoriaal Guinea woedt al zeventien jaar een schrikbe- wind waarover niemand iets hoort. Ook over de olie in het land hoort men- niets, want de opbrengsten gaan regel recht naar de familie van de president. Olie is zelfs niet terug te vinden op de begroting van het land.

Ethiopie is vier jaar na de machtswis- seling nog steeds een van de armste landen van Afrika (honderdtwintig dol- lar per inwoner per jaar). In Gabon, op papier een van de rijkste landen van Afrika (bijna vierduizend dollar per in- woner per jaar), wordt de oppositie nog steeds gekoeioneerd. Het land wordt gekenmerkt door 'witte olifanten en zwarte bankrekeningen.

Ghana wordt misschien het wonder kind van de Wereldbank genoemd, maar voor de gewone Ghanees is er niets verbeterd. Er liggen meer produc- ten in de winkels, maar slechts weini- gen kunnen ze kopen. In Kenia geven de mannen hun vrouwen aids. In Libe- ria staan kinderen uitgedost als solda- ten bij wegversperringen en bedelen om eten. In Nigeria (108 miljoen inwoners) houdt een generaal de winnaar van de verkiezingen gevangen en werpt zich in Sierra Leone op als kampioen van de democratie. In het land is alles voor geld te koop: 'van diploma's en chef- titels tot werkvergunningen en een vrij- spraak in de rechtbank.'

De Temmerman wordt meegenomen naar een vrouw die al enkele dagen dood onder een brug zit. 'Niemand die haar opruimt, omdat er geen geld aan te verdienen is.' In Uganda proberen aids- wezen te overleven te midden van on- voorstelbare armoede. Het land telt 1,4 miljoen wezen. Museveni wordt gepre- zen, maar 30 procent van de staatsbe- groting gaat wel naar het leger. Over Rwanda valt sowieso niets goeds te be- richten en hetzelfde geldt - nog steeds in alfabetische volgorde - voor Congo (Zaire), Sudan en Somalie".

In Tanzania werd Nyerere internatio- naal gerespecteerd en bewonderd, maar zijn beleid was een regelrechte ramp voor het land. In Zuid-Afrika is na de val van de apartheid alleen de misdaad rechtvaardig herverdeeld. Nu krijgen zwart en blank daarvan hun deel. Per dag komen er 55 mensen door geweld om het leven, zes keer zo veel als in de Verenigde Staten. Er zijn zelfs statistie- ken over verkrachting: gemiddeld drie per uur.

Het enige land waarover uitgespro- ken goede berichten worden gemeld, is Eritrea. Na dertig jaar oorlog hebben de bewoners zich op vreedzame wijze, via een referendum, losgemaakt van Ethio- pie". Het is het enige Afrikaanse land zonder koloniale grenzen.

De Temmerman besluit met een opti- mistische analyse. Afrika maakt een 'historische opleving' door. De econo- mische groei bedroeg in 1994 4,4 per- cent. Sinds 1990 hebben er dertig presi- dentsverkiezingen plaatsgevonden. De levensverwachting steeg de afgelopen dertig (!) jaar van 40 naar 51. De kin- dersterfte daalde, meer mensen kregen goed drinkwater. Het einde van de Koude Oorlog en de vrijmaking van de wereldhandel zijn volgens haar de be- langrijkste factoren die deze ontwikke- ling mogelijk hebben gemaakt.

Haar laatste woorden klinken als die van een westerse president op staatsbe- zoek in Afrika: 'Het "verloren conti- nent" vindt langzaam zichzelf terug. Het lijkt of dit laatste hoofdstuk ver- dwaald is. Of is De Temmerman inmid- dels vergeten dat zij zojuist heeft verteld dat al die veranderingen voornamelijk cosmetisch zijn en dat corruptie, onder- drukking en geweld gewoon doorgaan?

Of zijn de verhalen misschien te som- ber? Zou dat het logisch gevolg kunnen zijn van het werk van een journalist die geacht wordt ellende breed uit te me- ten, omdat het krantenpubliek daarvan houdt? Zijn er ongeschreven regels dat boeken optimistisch mogen zijn en dat in krantenberichten somberheid en wreedheid de toon moeten zetten?

Soms heb je als lezer inderdaad het gevoel dat ze overdrijft. En soms weet je dat zeker, bijvoorbeeld als ze het demo- cratiseringsproces vergelijkt met de processie van Echternach: volgens haar een stap voorwaarts, twee stappen ach- terwaarts. Dat is te veel van het slechte.

De processie is: drie stappen voor- waarts, twee achterwaarts.

Sjaak van der Geest Els De Temmerman: Afrika, continent in beweging.

Van Reemst; 320 pagina's; f 39,90.

ISBN 90 410 9037 1.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden