Zo verzamel je foto's als kunstobjecten

Foto's maken we allemaal, maar ze verzamelen als kunstobjecten is andere koek. Je kunt het leren op cursussen. En daar geldt: er bestaan geen domme vragen.

Lana Mesic (LhGWR), 62,5 x 50 cm. Oplage: 3 + 2. Prijs: € 2.000. Beeld Lana Mesic

Of we nog vragen hadden, vroeg de galeriehouder. De man was een en al bedrijvigheid. Hij schoof met stoelen, wapperde met paperassen, schonk verse koffie in en keek ons - jong stel (m.+vr.) zkt. ser. rel. m. gezell. kunstwerk v. boven de bank - welwillend aan. Ik schoof ongemakkelijk op mijn stoel en staarde naar de foto die hij zo-even uit een rek had gehaald en voor ons op de grond had neergezet. Vragen? O meneer, zovéél. Konden we de foto na dit gesprek meteen meenemen naar huis? Was een spijker in de muur genoeg of moesten we de hollewandspluggen tevoorschijn halen? Wat was dibond? Waar keek ik feitelijk precies naar? Wat als we deze foto in een lijst zouden willen hebben, wat betekende die nummering achterop nu precies, hoe gingen we dit betalen en kon-ie eigenlijk wel tegen zon? Het is lang geleden, maar ik weet nog goed hoe ik me destijds voelde: een beetje dom. Ik durfde al die vragen niet te stellen uit angst dat ik als fotografie-nitwit door de mand zou vallen.

Inmiddels zou ik op les kunnen of me kunnen aansluiten bij een van de clubs die beginnende verzamelaars met raad en daad bijstaan. Bij de jaarlijkse verzamelcursus die het Amsterdamse fotomuseum FOAM aanbiedt bijvoorbeeld of bij die van kunstuitleen Heden in Den Haag. Ik zou mee kunnen lopen met de Young Collectors Circle, een onlineplatform en netwerk voor jonge verzamelaars met meer dan 1.500 'leden'. Deze maand, tijdens het jaarlijkse Unseen Photo Festival en de bijbehorende fotobeurs in Amsterdam, organiseert de Young Collectors Circle weer bijeenkomsten met verzamelaars en galeriehouders. Dan luisteren de prille kunstopers naar doorgewinterde verzamelaars en krijgen rondleidingen over de beurs, waar alle vragen, al voelen ze nog zo ongemakkelijk, hartstikke welkom zijn.

(Tekst gaat verder onder foto).

Polly Tootal (South Kiosk), 84 x 115 cm. Oplage: 10. Prijs: € 2.600. Beeld Polly Tootal, South Kiosk

'Domme vragen? Die bestaan niet', zegt Young Collectors Circle-oprichter Nienke van der Wal dan ook gedecideerd.

'Het is een cliché, maar er zijn echt geen domme vragen', zegt ook Robert Jan Verhagen van het Haagse LhGWR, plek voor gevestigd internationaal fotografisch talent (zoals Newsha Tavakolian, Thomas Kuijpers, Sjoerd Knibbeler).

(Tekst gaat verder onder foto).

Sarah Mei Herman (Seelevel Gallery), 70 x 86 cm. Oplage: 5 + 2. Prijs: € 2.650. Beeld Sarah Mei Herman, Seelevel Gallery

'Als ik merk dat een klant interesse heeft, begin ik zelf al over de techniek, de werkwijze en de achtergrond van de kunstenaar', zegt Caroline O'Breen van de Amsterdamse Seelevel Gallery, voor Nederlandse kunstfotografie (Bertien van Manen, Ola Lanko, Diana Scherer). 'Dat scheelt al.'

Goed. Niemand hoeft dus bang te zijn dat de galeriehouder zich inwendig bescheurt zosra blijkt dat je de laatste afdrukmogelijkheden niet kent of je hardop afvraagt waarom die ene foto niet even buiten de editie om opnieuw kan worden uitgeprint, liefst in een handzamer formaatje. Toch blijft de drempel hoog. Een foto kopen is nog niet zo vanzelfsprekend als een schilderij of tekening. Dat komt in de vooral doordat een foto niet vanzelfsprekend als kunst wordt gezien; en soms niet eens als foto wordt herkend.

'Het komt geregeld voor', zegt Verhagen 'dat je na twintig minuten praten ineens de opmerking hoort: 'O, is het een fóto?' Dat blijft een bijzonder moment. Het geeft aan dat iedere veronderstelde vanzelfsprekendheid er één te veel is.'

(Tekst gaat verder onder foto).

Lana Mesic (LhGWR), 150 x 118 cm. Oplage: 5 plus 2. Prijs: € 5.000 Beeld Lana Mesic
Filip Dujardin (Van der Mieden Gallery) 110 x 155 cm, oplage: 6. € 6.600. Beeld Filip Dujardin, Van der Mieden Gallery

'Fotografie kent veel vormen', zegt Van der Wal. 'Er zijn de traditionele genres, bekend uit de schilderkunst, zoals het portret en het landschap. Maar je hebt ook conceptuele fotografie of documentairefoto's. Daarover krijg je steevast de vraag: 'Waarom is dit kunst?' Daar hebben we geen sluitend antwoord op, maar we gaan die discussie niet uit de weg, hoewel we het meestal aan de galeriehouder overlaten om zich te 'verdedigen'. De laatste tijd gaat het vaak over foto's waarop installaties en bouwwerken staan, die voor de foto werden gemaakt en daarna weer vernietigd. Waarom doet de fotograaf dat en waarom is niet die installatie maar de fóto het kunstwerk? Dat levert interessante discussies op: over de extra laag die fotografie aan de werkelijkheid toevoegt. Het is goed dat zulke vragen worden gesteld.'

Er zijn uitzonderingen. Het is O'Breen overkomen dat een potentiële koper liever niets wilde weten over het werk, omdat ze bang was dat die informatie haar 'beleving' van de foto in de weg zou staan. 'Ik vond het vreemd, maar het ontroerde me ook. Sommige mensen worden verliefd op een werk en dan doet mijn verhaal over wat de kunstenaar ermee heeft bedoeld afbreuk aan dat wat zij erbij voelen.'

Vragen over fotografie kunnen ook heel praktisch zijn, ondervond Ron Mandos van de gelijknamige galerie in Amsterdam onlangs. Komt een echtpaar bij Mandos om een werk van de Britse kunstenaar en filmmaker Isaac Julien te kopen, een grote foto van 38 duizend euro. Lijst eromheen, uv-werend glas ervoor, niets meer aan doen. Vraagt het stel: 'Onze werkster kan de foto toch wel gewoon zemen?' Nee, hardop gegrinnikt heeft Mandos destijds niet want, zegt hij, zo gek ís die vraag helemaal niet. Een foto wordt nu eenmaal stoffig, net als een keukenkastdeurtje - en ja, wat doe je daar dan aan? Daarom krijgen mensen die bij hem een foto kopen altijd een set schoonmaakmiddelen, handschoentjes en microvezeldoekjes erbij, zodat het dure glas of het dibond (inmiddels weet ik dat dit twee dunne lagen aluminium zijn met een tussenlaag van zwarte kunststof, waarmee de foto kan worden verlijmd, een presentatievorm die zowel vochtbestendig, vormvast en duurzaam is) niet beschadigd raakt.

Namsa Leuba (Red Hook Labs). 48 x 59 cm. Oplage: 5+2. Prijs onbekend. Beeld Namsa Leuba, Red Hook Labs

Een ander punt van zorg is de reproduceerbaarheid van een foto. In principe is die oneindig: een onhandige eigenschap die het veel geld vragen op de kunstmarkt in de weg staat. Waarom moet een foto van de springlevende Isaac Julien veel geld kosten als de beste man bij wijze van spreken net zo makkelijk nogmaals met hetzelfde negatief naar de fotospeciaalzaak kan? Om die vragen te voorkomen (of nee: eigenlijk om er geld aan te kunnen verdienen en een foto enige exclusiviteit te geven) worden foto's, net als grafiek, meestal aangeboden in edities van meestal vijf of tien, al naar gelang de grootte van het werk en de reputatie van de kunstenaar. Vaak bestaat zo'n oplage dan ook nog uit twee zogenaamde 'Artist's Proofs', waarvan de ene bestemd is voor bijvoorbeeld een museale collectie en de andere voor het archief van de fotograaf zelf. Die oplage: dat is het. Méér afdrukken of prints van die ene foto zijn er gewoon niet, ook al is een foto een eindeloos te kopiëren ding.

Bij oude fotografie speelt dat alles minder, zeker wanneer de maker in kwestie is overleden. In dat geval zijn de foto's die de fotograaf destijds heeft afgedrukt, de zogenaamde vintageprints, zeldzamer en dus meer geld waard dan de reproducties achteraf. Maar dan nog, vertelt Van der Wal, zijn er mensen die niet goed begrijpen wat het verschil is tussen zo'n unieke vintagefoto en dezelfde afbeelding van internet in een lijstje van de Action. 'Het blijft een interessant onderwerp. En dat begrijp ik. Het duurt even voordat je snapt waarom een beschadigde foto uit een editie van vijf soms vernietigd en niet meer bijgedrukt wordt. De oplage is dan niet meer intact, dat klopt, maar de fotograaf heeft het niet zo bedoeld - en dat is het belangrijkste.'

Scarlett Hooft Graafland (Flowers Gallery), 150 x 120 cm. Oplage: 4. Prijs: € 7.500. Beeld Scarlett Hooft Graafland, Courtesy of Flowers Gallery

Ron Mandos besteedt veel tijd aan het beantwoorden van vragen van beginnende verzamelaars op beurzen als Un-seen. Hij ziet het als een belangrijk onderdeel van zijn praktijk en breidt er bovendien zijn klantenkring mee uit. Zo'n gesprek kan alle kanten opgaan: van uitleggen waarom het werk in kwestie nooit door zomaar iedereen met een iPhone gemaakt had kunnen worden ('Een foto maken is toch gewoon een kwestie van een knopje indrukken?') tot uitleggen dat het beschermende plexiglas voor de foto een antispiegelende werking heeft en wel tot 99,9 procent schadelijke uv-straling tegenhoudt, maar dat verkleuring nooit uit te sluiten valt. 'Sommige mensen willen weten of de foto kleurecht blijft. Dan zeg ik dat ons weliswaar wordt gegarandeerd dat een afdruk honderd jaar kleurvast blijft, maar dat er geen manier is om dat te controleren, want de techniek bestaat nog geen honderd jaar.'

De foto die ik destijds kocht, hangt nog altijd aan de muur. Hij overleefde tenauwernood een verhuizing, hangt aan twee stevige schroeven in het volle daglicht en is volgens mij nog geen gradatie lichter geworden (hoewel zoiets moeilijk vast te stellen is, van huisgenoten zie je evenmin dat ze ouder worden). Zou ik vandaag een foto kopen, dan zou me ongetwijfeld opnieuw opgelaten voelen. Maar er zou één vraag zijn die alle andere vragen overbodig maakte.

Mooi? Is het antwoord ja, dan maakt ongemak subiet plaats voor geluk en komt de rest vanzelf goed.

Fotobeurs en -festival Unseen is nog tot en met 25 september in Amsterdam: unseenamsterdam.com

Beeld Elspeth Diederix, Stigter Van Doesburg

5 aankoopregels

1. Kijk, lees, vraag, wik, weeg en bewonder. Alleen door je in te lezen, veel te zien en je licht op te steken op veilingen (zoals onlineveiling Catawiki), bij galeriehouders of anderszins ingewijden kun je bepalen wat je smaak is en wat er speelt in de fotografie.

2. Richt je op beginnende fotografen en/of kunstenaars. Hun werk is doorgaans betaalbaar. Twijfel je aan je eigen vermogen om de kwaliteit van hun werk te beoordelen? Kijk, vergelijk en kijk nog een keer. En lees fotobladen als GUP, FOAM Magazine, SHUTR en Aperture, waarin jong talent vaak alle ruimte krijgt.

3. Beslis waar in huis de foto moet hangen of staan (dat kan ook). Het lijkt arbitrair, maar context is, ook bij het kopen van kunst, belangrijk. Past het bij de bank of de gordijnen? Is het iets voor boven het bed?

4. Iets moois gevonden? Let op de nummering. Het oplagenummer geeft aan hoeveel exemplaren van een foto er werden gedrukt en welk exemplaar dit is. De oplage wordt altijd van tevoren bepaald door de fotograaf en zijn galeriehouder. Als alle foto's uit een editie verkocht zijn, mogen ze niet zomaar worden bijgedrukt, tenzij de fotograaf besluit een nieuwe editie te drukken op een nieuw formaat.

5. Hoe weet je dat je niet te veel betaalt? Opnieuw: zorg dat je goed beslagen ten ijs komt. Vergelijk fotoprijzen van galeries met die van veilingen om een goed overzicht te krijgen. De prijs van een foto is afhankelijk van de afmetingen van het werk en de reputatie van de kunstenaar. Vaak is het zo dat naarmate de editie vordert, de prijs oploopt; voor de laatste foto uit de editie betaal je dan meer dan voor de eerste. Maar niet altijd. Vraag ernaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden