Emancipatie

Zo afgebakend is de grens tussen blauw en roze

Een jaar geleden liep ik met mijn neefje (4) naar het toilet van een Spaanse strandtent. Ik had zijn hand vast, hij keek naar het jurkachtige T-shirt dat ik droeg en vroeg me: 'Ben jij nou een jongen of een meisje?'

Genderrollen Maurits de Bruijn: 'Onze benadering van gender en het daarbij behorende gedrag blijft binair. Mij wordt regelmatig gevraagd wie er binnen mijn homoseksuele relatie in bed 'het mannetje' en 'het vrouwtje' is.Beeld Julius Schrank

Na een korte stilte antwoordde ik: 'Ik ben een jongen die van meisjesdingen houdt.' Het neefje knikte, maar toen ik hem op geveinsd luchtige toon zei dat hij toch ook van bepaalde meisjesdingen hield, kreeg ik geen gehoor. Ik liet de deur van de wc open en draaide mijn rug naar het plassende kind.

Toen ikzelf een 4-jarig kind was, bracht ik veel tijd door in de kledingkast en make-updoos van mijn moeder. Mijn drie broers schonken weinig aandacht aan mijn voorkeur voor alles dat aan vrouwen toebehoorde en mijn moeder raapte haar jurken geduldig van de vloer nadat ze van mijn smalle schouders waren gevallen. Een van mijn vroegste herinneringen gaat terug naar een maandagochtend op het plein van mijn kleuterschool. Tijdens het weekend had ik de rode nagellak van mijn moeder ontdekt en slordig op de toppen van mijn vingers gesmeten. Op het moment dat mijn leeftijdsgenootjes al vingerwijzend hun oordeel over mijn gelakte nagels velden, veranderde het schoolplein van speeltuin in gevarenzone. Het scheldwoord dat ze nog jarenlang mijn kant op zouden gooien, was 'meisje.' Ik bracht de grote pauze door op het toilet en probeerde de rode lak van mijn nagels te schrapen met mijn tanden. De geur van aceton weet me tot op de dag van vandaag van mijn stuk te brengen.

De wereld is duidelijk verdeeld in twee domeinen: dat van de vrouw en dat van de man. Als we nog geen dag oud zijn, grijpen onze ouders al naar roze muisjes voor een meisje, blauwe voor een jongen. En al zijn we op die leeftijd nog te jong om deze scheidslijn te erkennen, ieder kind krijgt vroeg of laat een snelcursus in de traditionele verdeling tussen man en vrouw.

Mannetje/vrouwtje

Afwijkingen van de bestaande genderrollen zoals travestie, transseksualiteit, hermafroditisme en homoseksualiteit zijn toegestaan, maar het mannelijke dan wel vrouwelijke domein verlaten, wordt niet gedoogd. De omgeving zal die dwaling onderbrengen in de M/V-vakjes die we kennen, want die hokjes verlaten is geen optie. Dat merk je bijvoorbeeld aan de manier waarop we naar transseksuelen kijken, die worden bestempeld als een goed of minder goed gelukte man/vrouw. Een transseksueel is pas geslaagd als hij of zij de uiterlijke kenmerken heeft die stroken met de heersende ideeën over mannelijkheid dan wel vrouwelijkheid.

Onze benadering van gender en het daarbij behorende gedrag blijft binair. Het is ook waarom mij regelmatig wordt gevraagd wie er binnen mijn homoseksuele relatie in bed 'het mannetje' en 'het vrouwtje' is. Daarmee wordt eigenlijk gezegd: je dacht uit het M/V-vakje te kruipen waarin we je hadden gepropt? Oké, maar dan moet je wel netjes overstappen naar het andere. Denk niet dat je daar een beetje tussen in kunt blijven zweven.

De beperkende tweedeling tussen man en vrouw is niet het enige wat kwalijk was aan de tirade van mijn klasgenootjes. De andere vraag die ik van het schoolplein meenam is: waarom is meisje een scheldwoord en jongetje niet?

Ook meisjes die jongensachtig gedrag vertonen, vallen buiten de kaders die de maatschappij voor hen heeft uitgezet. Maar de kwaliteiten die worden geassocieerd met mannelijk gedrag blijven positief: stoer, eigengereid, handig, sterk, avontuurlijk, verantwoordelijk, dominant, zelfverzekerd, terwijl de kenmerken die worden gerelateerd aan vrouwelijkheid als negatief worden gezien: emotioneel, zwak, afhankelijk, flamboyant, gevoelig, onschuldig. Kortom, een stoer meisje is nog altijd beter dan een emotionele jongen. En dat niet alleen, ze is ook beter te begrijpen omdat mannelijkheid wordt gezien als iets om naar te streven en vrouwelijkheid niet.

Al is het langzaam aan het verschuiven; de man bekleedt nog steeds de dominante rol in onze samenleving. Hij is autoritair, de sterke partij, de kostwinner, de leider. Natuurlijk worden met die clichés zowel vrouwelijkheid als mannelijkheid tekortgedaan, maar het zijn aloude denkframes die maar moeilijk te doorbreken zijn. Waarom zou iemand die geboren is als man, met alle voordelen die daarbij komen, dat opgeven voor een portie vrouwelijkheid?

Madonna zong in 2000 in What It Feels Like for a Girl: 'Girls can wear jeans. And cut their hair short, wear shirts and boots. Cause it's OK to be a boy. But for a boy to look like a girl is degrading. Cause you think that being a girl is degrading.' Kortom, waarom zou iemand van het 'sterke geslacht' willen afkijken en lenen van het 'zwakke geslacht'? Als mij die dag op het schoolplein één ding is geleerd, is het dat mannelijkheid hoger staat aangeschreven dan vrouwelijkheid.

Vrouwelijke stem

Mannelijkheid is namelijk niet alleen man-zijn, maar is ook niet-vrouw-zijn. Daarmee wordt dan bedoeld: niet passief, niet expressief, niet zorgzaam, niet vrouwelijk. Jonge jongetjes leren al snel dat roze niet stoer is, huilen niet gewenst en dat poppen minder cool zijn dan legosteentjes.

Mijn neefje van 4 had net de leeftijd bereikt waarop de wereld om hen heen moet worden begrepen en opgedeeld. Een van de vragen die daarbij van belang zijn: welk gedrag hoort er wel en niet bij zijn genderrol? De T-shirtjurk hoorde er duidelijk niet bij, zoals de kinderen op mijn voormalige schoolplein hadden besloten dat er geen plek was voor nagellak.

In de in 2014 verschenen documentaire Do I Sound Gay? onderzoekt David Thorpe de oorsprong van zijn hoge, vrouwelijke stem. De conclusie is dat David, net als vele andere homomannen, tijdens zijn vroege jeugd veel tijd doorbracht in het gezelschap van vrouwen en daardoor de karakteristieken van de vrouwelijke stem overnam. Bij mannen die niet op mannen vallen en tijdens hun jeugd ook vooral vrouwen om zich heen hadden, voltrekt dit scenario zich ook. Thorpe klinkt dus niet per se gay, maar vrouwelijk.

Tekst gaat verder onder de video.

Ook ik zat liever aan tafel bij mijn moeder en haar vriendinnen terwijl de andere kinderen boven of buiten speelden. Ik sloeg mijn benen over elkaar en luisterde geboeid naar hun verhalen. Ondertussen zoog ik hun intonatie en hun toonhoogte op in mijn diepste zijn, zodat ook ik nu een stem heb die door de meeste mensen als gay bestempeld zal worden. Vol irritatie bekeek ik de documentaire waarin Thorpe hoopt genezen te worden van zijn spraakgebrek. In de film wordt er simpelweg van uitgegaan dat een vrouwelijke stem ongewenst is, zonder dat die weerzin wordt bevraagd. De vraag die op mijn lippen brandde was: waarom is het zo schaamtevol vrouwelijk te klinken?

De documentaire maakt vooral duidelijk dat vrouwelijkheid vaak wordt gelijkgesteld aan affectief gedrag: iets wat men kan aan- of uittrekken. Dat is de reden dat Thorpe op zoek moet naar de bron van zijn manier van spreken. Het affectieve aspect van mannelijkheid wordt daarentegen zelden benoemd, terwijl het ook behoorlijk wat moeite kost om als man voor de dag te komen. Een stropdas, ingevette leren schoenen en een pochet zijn net zo willekeurig en inwisselbaar als een handtas en een ketting. Jezelf vermannen (we hebben er zelfs een woord voor), het kweken van spieren, het inslikken van tranen, niet vragen om hulp, een immer nonchalante houding; alles wat wij onder mannelijkheid verstaan, valt net als vrouwelijkheid onder aangeleerd gedrag.

No femmes

Toen ik begin 20 was, had ik mijn eerste vriendjes. Ik datete homoseksuele mannen die het nodig vonden mijn vrouwelijkheid te benoemen, om vervolgens te verklaren dat ze zich 'normaal gesproken niet aangetrokken voelen tot verwijfde types'. Eén jongen zei: 'Je bent wel heel vrouwelijk hè? Maar dan op een natuurlijke manier.' Ze maakten mij duidelijk dat ik de uitzondering op de regel was, de verloren eenhoorn die zich tussen hun reeks aan manhaftige geliefden had weten te wringen. Met het woord 'natuurlijk' werd mijn gedrag bovendien vergoelijkt, want daarmee wordt vrouwelijkheid normaal gesproken niet geassocieerd. Vrouwelijkheid wordt gezien als toneelstuk dat plaatsvindt onder een walm van parfum, terwijl masculien gedrag nooit die lading krijgt. Een vrouw die make-uploos door het leven gaat, laat iets, maar een man die eyeliner en oorbellen draagt, lijkt een veel meer bewuste keuze te hebben gemaakt door zichzelf te versieren.

Online-profielensites voor homoseksuele mannen staan vol met boodschappen in de trant van 'val niet op vrouwelijke jongens', 'mannelijk voor mannelijk' of het meer internationale 'no femmes' in de hoop de feminiene man te ontmoedigen. Homomannen wijzen hun eigen vrouwelijkheid en die van andere mannen dus net zo vaak af als de rest van de maatschappij.

In de jaren zeventig is er veel geschreven over 'de rol van de man', waarbij de scherpe tweedeling tussen man en vrouw de schuld kreeg van het heersende en onderdrukkende gedrag waaraan mannen zich schuldig maakten.

In de sociologie wordt die rolverdeling gelinkt aan homofobie en seksisme en toegeschreven aan de heteroseksuele man, maar die conclusie is volgens mij dus te beperkt. Ik zie een normgerichte houding die diep verankerd is in hoe wij allemaal denken. Mijn neefje van 4 kan ik moeilijk zien als patriarchische klootzak. Hij is, net als wij allemaal, onderdeel van een wereld die zowel de mannelijke als de vrouwelijke genderrol strak heeft ingekaderd en waarbij de vrouwenrol altijd het onderspit delft.

Het onderscheid tussen man en vrouw berust niet alleen op biologische verschillen, het is een sociale constructie waaraan we allemaal deelnemen. Die tweedeling legt een hiërarchie bloot waarin het vrouwelijke het veelal aflegt tegen het mannelijke, en door het onderscheid in stand te houden, houden we die machtsverhouding in stand.

Er bestaan net zo veel vormen van mannelijkheid als er mannen zijn, of de man in kwestie nu geboren is met de fysieke kenmerken van een man of niet, homo-, bi- of heteroseksueel is en of hij nu opgroeit in een conservatieve of een vrijzinnige omgeving. Dankzij de emancipatie van vrouwen en de toenemende zichtbaarheid en acceptatie van transgenders is er op het gebied van gender een hoognodige revolutie gaande. Veel van de algemeen geaccepteerde verschillen tussen man en vrouw komen steeds meer onder druk te staan. Laten we hopen dat de vrouwelijke man als ware held, compleet met een harnas van oorhangers en nagellak, uit de strijd komt.

Dit voorjaar liepen mijn neef (inmiddels 5) en ik over hetzelfde Spaanse strand. 'Hee je hebt een oorbel,' merkte hij op. 'Hebben jongens dat ook?'

'Sommige jongens wel,' antwoordde ik.

Maurits de Bruijn is schrijver en kunstenaar. Begin dit jaar verscheen De Achterkant van de Zon.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden