Essay Het weer en ons welbevinden

Zijn we gelukkiger als de zon schijnt?

Welke invloed heeft het weer op je welbevinden? Hoe gelukkig wordt een mens van de zon? Over emigreren naar het zuiden, winter-depressies en de ideale temperatuur.

Foto Gummbah

Veertigers Hans en Karin zijn er helemaal klaar mee, een leven lang loodgrijze luchten. En dus laten ze Capelle aan den IJssel achter voor een nieuw begin: het opzetten van de allereerste minigolfbaan op Bonaire. Het spaargeld is al op als ze vertrekken, een ondernemersplan hebben ze niet en na maanden van het kastje naar de muur te worden gestuurd, is er nog steeds geen vergunning voor hun gedroomde 'adventurebaan' (inclusief Pirates of the Caribbean-pop). En tóch zetten Hans en Karin door in deze fameuze aflevering van emigratieprogramma Ik vertrek, want ondanks alle ellende weegt hun nieuwe, tropische bestaan op tegen het comfortabele oude: het is immers zulk lekker weer op Bonaire.

En dat is precies wat de meeste mensen willen. Geen onweer, storm of regen / en alsjeblieft vandaag geen windkracht negen / geen mist en ook geen kou / ik wil enkel warme zonneschijn van jou vatte Willeke Alberti al piepjong doch kernachtig samen in het liedje De weerman (1963). Want ach, dat eerste glas wijn op een terras. Een eindeloze stranddag met ruisende branding en krijsende meeuwen. En bootje varen, buiten eten, de heerlijke eerste keer fietsen met blote benen; daar wordt een mens toch oprecht gelukkig van?

Mooi weer doet iets met het gestel, daar lijkt het op. In de zon maakt ons hormoonstelsel endorfine aan, wat zorgt voor energie, rust in de kop en een kortstondig goed gevoel. Is het ook nog warm, dan verwijden de bloedvaten zich met een ontspannen gevoel als gevolg. Geen wonder dat in 2008 uit Amerikaans onderzoek bleek (Here Comes the Rain Again: Weather and the Intertemporal Substitution of Leisure) dat mensen op een mooie dag gemiddeld een half uur korter op kantoor doorbrengen dan op een regenachtige dag. Onder invloed van lekker weer worden we bovendien minder kritisch voor zwakkere argumenten en nemen we minder weloverwogen beslissingen, toonde de Amerikaanse hoogleraar psychologie Gerald Clore al in 1994 aan: ik voel me goed en heb geen zin om daar verandering in te brengen, dus weet je wat, ik doe het gewoon - zie ook Hans en Karin.

Maar dat zijn vooral effecten op het gedrag. Of mooier weer ook gelijkstaat aan meer geluk, is lastiger te onderzoeken, aangezien de effecten van alléén het weer zo moeilijk los te meten zijn. Diverse onderzoeken uit de jaren zeventig en tachtig laten wel zien dat hogedrukgebieden, hoge temperaturen en een lage luchtvochtigheid inderdaad worden geassocieerd met positieve emoties. Goed weer lijkt mensen in een goede stemming te brengen - inderdaad, een open deur. Toch besloot Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman in 1998 een grootschalig onderzoek op te zetten: Does living in California make people happy? Voor die tijd was de aanname dat inwoners van de golden state vast veel gelukkiger zouden zijn dan de meelijwekkende bewoners van het regenachtige, winderige midwesten van Amerika. Die klaagden in ieder geval veel meer over het weer dan de beach boys en girls uit Californië. Kahneman vergeleek daarom het welbevinden in beide streken en wat bleek? De verregende inwoners van de Midwest waren net zo tevreden met hun leven als die van de zonnige westkust.

Het lijkt moeilijk te geloven. Heeft het weer dan helemaal geen invloed op ons levensgeluk, zelfs niet op dagelijks niveau? Nee, concludeerde de Nederlandse sociaal-psycholoog Jaap Denissen in 2008, toen hij de stemmingsdagboekjes van 1.200 proefpersonen vergeleek met de dagelijkse weerberichten: zon of bewolking, het maakt niet uit voor onze beoordeling van de dag. Goed, er bestaan wél mensen met een lichte voorkeur voor een bepaald soort weer, toonde ontwikkelingspsycholoog Theo Klimstra van de Tilburgse Universiteit in 2017 aan. Sommige adolescenten in zijn onderzoek prefereerden zon, terwijl net zoveel liever een betrokken lucht hadden. Maar het grootste deel van zijn testgroep viel onder de noemer 'onverschilligen': de elementen deden hen hoegenaamd niets.

En toch. Wat is dan dat juichende can you feel the brand new day-gevoel als je op een mooie zomerdag de gordijnen opentrekt? 'Het is niet zo dat je leven als geheel er beter van wordt', zegt 'geluksprofessor' Ruut Veenhoven van de Erasmus Universiteit aan de telefoon. 'Maar goed weer beïnvloedt wel je stemming van het moment. En dat effect is vooral sterk bij weersverandering.' Als de regen wegtrekt en de hemel openbreekt, bijvoorbeeld, kun je best even een euforisch gevoel ervaren. Grappig, eigenlijk, want hoe vaak zijn we in deze moderne wereld nu echt buiten? We bekijken het weer meestal veilig vanachter een ruit in plaats van er middenin te zitten. Het is dan ook goed mogelijk dat die fijne associatie met goed weer nog uit oude tijden stamt, toen we sterker afhankelijk waren van het klimaat voor voedsel en veiligheid. Dat is niet eens zo lang geleden: tot in de jaren tachtig werden elke dag om half 1 's middags op de radio de mededelingen voor land- en tuinbouw uitgezonden. Nu is het dagelijks leven veel minder afhankelijk van het klimaat, maar, denkt Veenhoven, het is goed mogelijk dat die echo van toen nog in onze cultuur doorwerkt. En dat we nog steeds zo graag over zon en regen praten, heeft niet alleen een sociale context, maar hangt ook samen met de onvoorspelbaarheid van het weer. Al is het niet meer van levensbelang, drijfnat thuiskomen van je werk is toch onaangenaam en erover praten creëert in elk geval een gevoel van beheersbaarheid, zegt sociaal-psycholoog Paul van Lange van de Vrije Universiteit Amsterdam.

Foto Gummbah

En er speelt nog iets. Van Lange vergelijkt het met de voorliefde voor 'zijn clubje' Heracles. Droogjes: 'Als we winnen, ben ik natuurlijk wel vrolijk, maar niet zó vrolijk als ik van tevoren had gedacht. Vooral de euforie duurt vaak minder lang.' Affective forecasting wordt het voorspellen van je eigen emoties en gevoelens genoemd en daar zijn we als mensen niet zo goed in. 'Dat geldt ook voor het weer: men overschat de negatieve én de positieve effecten die het weer kan hebben. Wie 's ochtends naar buiten kijkt en de zon zien schijnen, denkt misschien dat hij zich de hele dag geweldig gaat voelen, maar die gevoelens zijn bij het lezen van de krant tijdens je ontbijt alweer veranderd.' En of het nu sneeuwt of saharawarm is, uiteindelijk kom je weer bij je eigen basisgeluksgevoel uit. Van Lange: 'Mensen weten zich nu eenmaal snel aan te passen. Dat zie je ook bij zaken als een lekke band of het winnen van de loterij: het geluksgevoel keert al vrij snel terug naar het oude niveau.' (Extreme weersomstandigheden als orkanen of overstromingen natuurlijk daar gelaten: die hebben in de categorie 'ramp' wel degelijk een ontwrichtend gelukseffect.)

En dat betekent dat emigreren vanwege het mooie weer geen zin heeft. Wie gelooft dat hij gelukkiger zal zijn op een idyllisch Grieks eilandje of op Miami Beach puur omdat de zon er vaker schijnt, maakt een denkfout genaamd de focusseringsillusie. 'Niets is zo belangrijk als je denkt op het moment dat je erover denkt', schreef Nobelprijswinnaar Kahneman al. Het weer is namelijk maar één aspect van je nieuwe leven en, van een afstand bezien, niet eens een heel belangrijk aspect. Want wat we vergeten bij het fantaseren over een zonnig nieuw leven, is dat je in Miami uiteindelijk ook weer in de file zou staan, je verkeerd begrepen zou voelen door je baas en je zorgen zou maken over je oude dag. Bovendien onderschatten zonzoekers de culturele verschillen waaraan ze vervolgens moeten wennen na het emigreren, zegt hoogleraar Paul van Lange, en dat is weer slecht voor je geluksgevoel. Zo leven Nederlanders juist vanwege de grote verschillen tussen de seizoenen traditioneel in een plancultuur, terwijl de warme landen waarnaar ze zo verlangen vaak minder verschillen kennen tussen de seizoenen. Daardoor heerst daar een cultuur waarin tijd en planning niet zo belangrijk zijn en je, als vers geëmigreerde zonzoeker, bijvoorbeeld lang kunt wachten op de aanleg van wifi in je nieuwe zonnige onderkomen. Het Clash-model, noemt Van Lange deze theorie die de cultuur van een land koppelt aan het klimaat, waarbij Clash staat voor a model of Climate, Aggression and Self-Control in Humans. Hij publiceerde het onlangs samen met collega's in het tijdschrift Behavioral and Brain Sciences.

Wie naar warmte verlangt, zou dus wellicht gelukkiger worden van de sauna - waar je niet hoeft te wennen aan een compleet nieuwe cultuur - dan van emigreren. Sterker nog: gemiddeld genomen is er zelfs een licht negatief verband tussen het aantal uren zon en geluk. Veenhoven kan het weten, want behalve hoogleraar is hij ook oprichter van de World Database of Happiness. Wat blijkt? In een aantal vakantielanden met uitgesproken mooi weer, zijn Nederlandse toeristen (met een 7,6 voor welbevinden) doorgaans gelukkiger dan de bevolking ter plaatse. Egyptenaren scoren een 5,5 op diezelfde schaal, Portugezen een 5,8 en Grieken en Turken een mager zesje. Nee, de economie werkt ook niet mee, 'maar ook al vóór de economische malaise was het er geen feest.' Misschien omdat veel zon toch een stuk minder fijn is zónder airco en zwembad. En vlak ook de cultuurfactor niet uit, denkt Veenhoven: in onze individualistische cultuur kun je weg uit een slecht huwelijk of een baan die niet bij je past, maar je eigen plan trekken, wordt in de collectivistische cultuur van veel mooiweerlanden niet altijd gewaardeerd. 'Het is misschien gezellig, die sterke familiebanden, maar ook een beetje drukkend. Zeker als het dan ook nog erg warm is, haha.'

Ja, maar winterdepressies dan? De koppeling tussen een donker, koud klimaat en depressie lijkt toch overduidelijk? Dat zou je zeggen, maar juist in het koude, donkere IJsland komt zo'n depressie bijna niet voor. Veel psychiaters behandelen seasonal affective disorders bovendien niet meer als een aparte aandoening veroorzaakt door het weer, maar als uiting van een meer generieke depressie of bipolaire stoornis. En zelfmoord, is dat dan geen treurig voorbeeld van gebrek aan daglicht en dus de sterke invloed van het weer op geluk? Nou, nee: de zelfmoordpiek ligt juist in de lente en dan vooral in mooiweermaand mei. Bovendien is het zelfmoordcijfer in heet Zuid-Korea hoger dan dat in koud en donker Scandinavië en heeft Finland, waar de meeste zelfmoorden plaatsvinden van de Noordse landen, eenzelfde cijfer als België en Frankrijk.

Allemaal waar en toch zitten we ook dit jaar weer zwetend onder de platanen van de Provence. Want mooi weer maakt misschien niet bewezen gelukkig, de vrijheid die het oplevert wél. Het zwembad in, het water op, toasten op een zonnig terras: mooi weer biedt alle vrijetijdsopties van slecht weer, maar dan met een heleboel prettige extra's. En dat is wat geluk wél bepaalt: de vrijheid om te doen en te laten waar we zin in hebben, en de welvaart om die leuke plannen ook uit te voeren. De koude, donkere landen aan de top van de gelukslijst mogen dan weinig zon en warmte kennen, economische welvaart is daarentegen volop aanwezig, beaamt sociaal-psycholoog Paul van Lange.

Foto Gummbah

Valt er wetenschappelijk gezien dan tenminste iets te zeggen over de temperatuur die bijdraagt aan het hoogste geluk? Jawel: uit meerdere onderzoeken blijkt 22 graden Celsius ideaal te zijn, het is de meest stressloze temperatuur voor het menselijk lichaam. Niet te koud, niet te warm en dus de garantie voor optimale ontspanning. In tegenstelling tot wat we vaak denken, is een veel warmere omgeving voor de meeste mensen helemaal niet fijn: temperaturen boven de 30 graden schijnen zelfs hetzelfde negatieve gevoel van welbevinden te veroorzaken als een scheiding, blijkt uit een onderzoek uit 2013 van de econoom Marie Connolly, verbonden aan de universiteit van Québec.

Op naar een klimaat op constante kamertemperatuur, dus, voor de volgende vakantie. En omdat niets natuurlijk zo veranderlijk is als het weer, volgt nu een wetenschappelijk verantwoorde tip voor als het klimatologisch tegenzit: probeer ook van déze weersomstandigheid te genieten door alternatieve activiteiten te verzinnen. Of dat nou een museum is, een kookcursus of een bezoek aan een overdekt zwembad, wie flexibel van geest kan blijven, is over het algemeen gelukkiger.

Een beetje als Hans en Karin uit Ik vertrek, die maanden na hun verhuizing naar Bonaire in een gammel tentje op een industrieterrein wonen. Hun midgetgolfpark is nog steeds een verre droom, de container vol bezittingen is leeggeroofd en terwijl ze koffiezetten op een gasbrandertje concluderen ze dat het geld nu echt op is. En dan begint het óók nog eens te regenen. Allemaal best vervelend, maar, zegt Karin optimistisch: 'Morgen nieuwe ronde, nieuwe kansen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.