Zijn we er toch ingetuind

Oplichters weten precies wie ze moeten hebben. Of beter gezegd: oplichters weten mensen zo ver te krijgen, dat ze zich laten oplichten....

Wordt u wel eens opgelicht? Waarschijnlijk niet. Oplichting is iets dat naïeve oude vrouwtjes overkomt, en inhalige waaghalzen. NIET U!

Dat valt tegen, blijkt uit onderzoek van Centerdata, onderzoeksbureau van de Universiteit van Tilburg in opdracht van het ministerie van Justitie. Ruim één op de tien Nederlanders heeft de afgelopen twee jaar met oplichting te maken gehad. Eenderde van de oplichtingspogingen was succesvol, omgerekend gaat het dan om zo’n 600 duizend Nederlanders die slachtoffer zijn geworden. Waarschijnlijk is dit aantal nog conservatief, aangezien uit ander onderzoek is gebleken dat betrokkenen maar moeilijk kunnen toegeven dat ze zijn opgelicht: in een groep slachtoffers van loterijfraude erkende maar de helft dat ze opgelicht was, bij investeringsfraude was het slechts 27 procent. Schaamte, maar ook de hoop dat het allemaal nog goed komt, doet getroffenen zwijgen. Slechts de helft van alle geslaagde pogingen tot oplichting wordt bij de politie of andere instanties gemeld.

Maar goed, daar heeft u geen ervaring mee.

Vaak gaat het bij oplichting om kleine consumentenfraude, zoals het kopen van goederen op internet, die vervolgens niet of in slechte staat worden afgeleverd. Maar er zijn ook grote zwendels. Zoals de Amerikaanse beursveteraan Bernard Madoff (70), die in december werd opgepakt voor het verduisteren van 50 miljard euro via een piramidespel. De hele wereld, ook een respectabele bank als Fortis, had zich in het ootje laten nemen.

Hoe kunnen figuren als Madoff hun slag slaan? Omdat oplichters precies weten wie ze moeten hebben, blijkt uit onderzoek. Een ontmoeting is nooit toevallig, een gesprek nooit uit de losse pols. Bedriegers doen hun huiswerk, zoeken de zwakke plek van hun doelwit en buiten de situatie uit.

Interessanter is dus, wie zijn slachtoffer?

Uit de resultaten van Centerdata blijkt dat getroffenen vaak op een leeftijd zijn waarin ze goed verdienen en veel investeringen kunnen doen. Ze zijn hoger opgeleid, hebben een baan, een koophuis en zitten veel op het internet. Een slimme oplichter zoekt een kwetsbaar doelwit binnen deze groep, zoals iemand die het moeilijk heeft. Het blijkt dat in 30 procent van de gevallen van oplichting het slachtoffer recent een ingrijpende gebeurtenis heeft meegemaakt, zoals een scheiding, ontslag of een sterfgeval. En vooral alleenstaanden zijn slachtoffer. Slachtoffers van oplichting zijn over het algemeen eenzamer. Gezinnen met kinderen hebben de minste kans opgelicht te worden.

Maar de grootste zwakte van slachtoffers is hun vertrouwen. Ze hangen bijvoorbeeld minder snel op als ze worden gebeld door onbekenden, en laten zich gemakkelijker dvan ‘gratis’ advies dienen voor financiële zaken. Wie eenmaal doelwit is, loopt bovendien risico dat het nog een keer gebeurt: de kans is ongeveer twee keer zo groot als bij mensen die (nog) niet met fraude te maken hebben gehad.

Daders zijn vaak bekenden. Van alle geslaagde pogingen, komt bijna de helft tot stand via persoonlijk contact of via vrienden en kennissen. Bernard Madoff kreeg puur op zijn reputatie als voormalig Nasdaq-baas en via persoonlijke contacten zijn miljardenzwendel van de grond. Hij stal van zijn zoons en zijn beste vrienden. Op 1 december, een week voor zijn arrestatie, troggelde hij een 95-jarige vriend nog 250 miljoen af.

Zijn slachtoffers dan zo naïef? Volgens de Amerikaanse onderzoekers Doug Shadel en Karla Pak is naïviteit niet het probleem, maar een gebrek aan algemene kennis over beïnvloedingstechnieken. Zij promoveerden in 2007 op de psychologie van de consumentenfraude aan de Universiteit van Tilburg. Voor hun proefschrift bestudeerden zij opgenomen telefoongesprekken van oplichters met hun ‘slachtoffers’ (in werkelijkheid hadden ze een opsporingsambtenaar aan de lijn). Het bleek dat een poging tot oplichting vaak bijzonder knap in elkaar zit. Oplichters passen hun verhaal aan op de situatie, aan hun doelwit en aan het doel wat ze willen bereiken. Rijke mensen krijgen zogenaamd ‘gouden investeringskansen’ aangeboden, middenstanders kopen auto’s die niet bestaan op Marktplaats, arme mensen winnen plotseling de loterij. Hoe levendiger de bedrieger beschrijft wat je allemaal met je geld of nieuwe aanwinst kunt doen, hoe moeilijker het wordt om helder na te denken. Het klinkt ineens heel logisch dat je een loterij wint zonder mee te spelen, als je denkt dat je zoontje met leukemie nu eindelijk die dure behandeling kan krijgen.

‘Als je iets heel graag wilt, ga je anders naar dingen kijken’, zegt Niels van Nimwegen van het programma Opgelicht?!. Hij heeft zich veel beziggehouden met vastgoedfraude, zoals de Golden Sun-zaak die eind 2007 aan het licht kwam. Er kon bij Golden Sun tegen hoog rendement geïnvesteerd worden in een resort in Turkije, minimale inleg 50 duizend euro. ‘Ze maakten een glanzende folder en een reclamespot, en dat was dat. Het was compleet gebakken lucht, zelfs het registratienummer bij de Kamer van Koophandel bestond niet.’ Van Nimwegen kreeg contact met de webmaster van Golden Sun. Aardige jongen, leek er weinig mee te maken te hebben. ‘Later bleek dat hij een van de hoofddaders was.’

De ene zwendel is de andere niet, tegen de tijd dat je doorkrijgt wat er gaande is, wordt al weer van tactiek gewisseld. Wat nauwelijks verandert, stellen Shadel en Pak in hun proefschrift, zijn de technieken die oplichters gebruiken. De onderzoekers telden 13 methoden (zie kader) om slachtoffers te beïnvloeden, in één gesprek gebruikte een oplichter zelfs 12 technieken naast elkaar om zijn zin te krijgen. De auteurs raden aan om als consument niet zozeer te kijken naar het aanbod dat je gedaan wordt, maar de manier waarop. Oplichters zijn vragenstellers, ze hebben alleen maar succes als hun slachtoffer bereid is informatie te geven over zichzelf. Het advies is dan ook om de rollen om te draaien: stel voor je antwoord gaat geven een heleboel vragen. Meestal gaan ze er dan als een haas vandoor.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden