Ziek van de gedachte

Belgische schoolkinderen kunnen na het drinken van Coca Cola best ziek zijn geworden door suggestie, denkt de epidemioloog. Maar daar bewijzen voor vinden, is zoeken in een hooiberg zonder te weten of er een speld ligt....

Afgelopen weken werden honderden schoolkinderen ziek na het drinken van Coca Cola. Bij velen van hen zou niets aan de hand zijn, want de gedronken cola zou geen giftige bestanddelen hebben bevat. Toch voelden ze zich ziek. Suggestie of niet?

'Bij de eerste 150 zal er wel een verband zijn met het drinken van Coca Cola, want hun klachten werden onafhankelijk van elkaar gemeld. Van de latere gevallen valt niet vast te stellen of suggestie de belangrijkste oorzaak van hun klachten is', zegt dr. Ton de Craen.

De 32-jarige epidemioloog van het Leids Universitair Medisch Centrum is gespecialiseerd in onderzoek naar placebo-effect: het werkzame effect van een niet werkzame behandeling. De Craen: 'Je kunt iemand in plaats van bijvoorbeeld een pijnstiller, een niet-werkzame pil geven. Meldt hij dan toch een vermindering van de pijn, dan valt dat gedeeltelijk toe te schrijven aan het placebo-effect. Het maakt ook uit of het om een grote of een kleine pil of een injectie gaat. Of je hem twee of vier keer per dag moet nemen en of hij wel of niet door het ziekenfonds wordt betaald.'

Behalve het placebo-effect, dat per definitie positief is, kennen onderzoekers ook het nocebo-effect: een negatief effect van een onwerkzame behandeling. De Craen: 'Het ziekmakende effect van niet verontreinigde Coca Cola zou je nocebo kunnen noemen. De mensen zijn er echt ziek van, ze simuleren niet. Nocebo komt ook voor bij medicatie. Mensen die precies de bijwerkingen rapporteren die in de bijsluiter beschreven staan.

'Ze verwachten een bepaald effect en dat is bij hen dan ook terug te vinden. Zo zijn er soms mensen die klagen dat ze vanaf hun pols geen gevoel meer hebben in hun hand. Dat kan echter niet, omdat de zenuwen ook gebieden boven de pols bedienen. Er is geen anatomische scheiding bij het polsgewricht. Toch rapporteren deze mensen, op grond van hun verwachting, alleen uitval van de hand.'

Vervulling van een verwachting zou ook mogelijk kunnen zijn na de media-aandacht voor de cola-ziekte. Achterhalen of het drinken van Coca Cola inderdaad de boosdoener is, of dat er andere oorzaken van de klachten zijn, is als het zoeken in een hooiberg zonder te weten of je wel een speld zoekt, meent De Craen. 'Een deel is ziek van de cola, een deel werd ziek van bijvoorbeeld de kip die ze bij die cola aten en weer een ander deel was al ziek, maar zegt nu: zie je wel het was de cola. Een vierde deel ten slotte, wordt werkelijk ziek van de suggestie. Die groepen zijn niet meer uiteen te rafelen.'

Massapsychologische fenomenen, zoals nu met Coca Cola, komen geregeld voor, en met uiteenlopende onderwerpen als bedorven voedsel, gif in het milieu, zedenmisdrijven, hekserij of vliegende schotels. De Craen: 'Op een congres over nocebo een paar jaar geleden, werden 78 gedocumenteerde gevallen van ''epidemische hysterie'' in honderd jaar gerapporteerd. Mensen vertoonden symptomen als overgeven, abnormale bewegingen, flauwvallen en het verlies van gevoel. De epidemieën werden vooral gemeld binnen scholen en in mindere mate in steden en fabrieken. De verwachting van de slachtoffers lijkt hier de beslissende factor te zijn geweest.'

Het placebo-effect is algemeen geaccepteerd, hoewel er feitelijk weinig goed onderzoek naar is gedaan. 'Men zegt al snel: eenderde van het genezend effect is placebo. Dat is gebaseerd op ondeugdelijk onderzoek uit de jaren vijftig', zegt De Craen die zelf promoveerde op het placebo-effect in klinisch onderzoek. 'Men vergat het natuurlijk beloop in mindering te brengen op het gemeten effect. Bij een deel van de mensen zal bijvoorbeeld pijn ook verminderen zonder behandeling. Dat is een klassieke fout in de geneeskunde.

'De meeste mensen gaan pas naar de dokter als ze veel pijn hebben. De kans dat de pijn een paar dagen later minder is geworden, is veel groter dan dat hij even erg blijft. Of je nu behandeld wordt of niet.' Of zoals een bekend artsen-grapje luidt: griep duurt gemiddeld veertien dagen, maar als je ermee naar de dokter gaat twee weken.

Over de omvang van het placebo-effect wil De Craen zich niet uitspreken. 'Bij een blindedarmontsteking zal het minder zijn dan bij hoofdpijn. En het maakt ook uit hoe je de placebo toedient. Grote pillen werken beter dan kleine. Er zijn ook diverse experimenten rond verschillen in de mate waarin een arts de placebo-pil aanprijst. Wekt hij bij de patiënt veel verwachtingen met ''het nieuwe middel'' of juist niet. Uitkomsten daarvan spreken elkaar echter tegen. Zelf vonden we geen effect van het al dan niet aanprijzen van placebo's en pijnstillers bij patiënten met chronische pijn.'

Er zijn veel verhalen over de wonderbaarlijke genezende werking van placebo's en de dodelijkheid van nocebo's, zoals voodoo. De Craen: 'Wat de voodoo death betreft, kan ik me wel voorstellen dat mensen zichzelf dood denken. Je kunt je bijvoorbeeld ook ''doodschrikken''. Maar ik blijf sceptisch. Als ik lees dat iemand genezen werd door een voodoo-behandeling, vraag ik me af of hij zonder die behandeling niet ook beter was geworden.

'Helaas is het meeste onderzoek nogal anekdotisch van karakter of het kan de toets der wetenschappelijke kritiek niet doorstaan. Ik ben toch wel van de strenge school die geneigd is om, net als bij onderzoek naar de werkzaamheid van geneesmiddelen, zulke fenomenen niet te geloven, tenzij aangetoond is dat het werkt.'

Een placebo-behandeling zou endorfines in de hersenen losmaken, die een verdovende werking hebben, wat pijn vermindert en genezing bevordert. De speurtocht naar die endorfines levert echter tegenstrijdige resultaten. Ook is niet bewezen dat sommigen, door de aard van hun persoonlijkheid, gevoeliger zijn voor placebo-effect dan anderen. De Craen: 'Ik vraag mij zelfs af of het placebo-effect wel zo wijd verbreid is als we menen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.