Zes vragen over de oorlog die iedereen het liefst zo snel mogelijk vergeet

Het is de op een na grootste oorlog in honderd jaar (na de Tweede Wereldoorlog), maar toch roept hij weinig beelden op. Het overzicht van het conflict in Congo is na jaren van bloedvergieten, waarbij tal van strijdersgroepen zijn betrokken, kwijtgeraakt. De gruwelijke details worden liever zo snel mogelijk weer vergeten. Zes vragen over de oorlog in Congo, die na maanden van relatieve rust weer is opgelaaid.

Een soldaat uit het Congolese regeringsleger staat voor een neergeschoten M23-strijder. Beeld AFP

Waar draait het conflict om?
De oorlog in Congo draait om vele belangen, maar één van de belangrijkste is controle verwerven over de natuurlijke rijkdommen van het land. Congo beschikt namelijk, net als de andere staten van het Grote Merengebied, over bodemschatten, waaronder mineralen, diamanten, rubber, goud, zilver en koper.

Verschillende militante strijdersgroepen vechten om deze lucratieve gebieden, zodat ze de opbrengsten kunnen inzetten om de oorlog te financieren. Hoe groter het territorium van een strijdersgroep, hoe groter hun grip op de politiek en economie van het land.

Hoewel het conflict de afgelopen maanden in rustiger vaarwater terecht was gekomen - met dank aan een staakt-het-vuren dat in februari werd bereikt - zijn de gewelddadigheden nu weer opgelaaid. Nieuwe onderhandelingen tussen de rebellen en de autoriteiten liepen spaak. Het hoofd van de M23-delegatie klaagde dat de belangrijkste gezant van de regering de onderhandelingstafel vroegtijdig had verlaten.

M23?
De Beweging van 23 maart (afgekort M23) is een militante rebellengroep, die is vernoemd naar het akkoord dat op 23 maart 2009 werd ondertekend door de Congolese rebellengroep Congrès National pour la Défense du Peuple en de Congolese regering. De rebellen maakten vanaf dat moment deel uit van de politiek en hun soldaten werden opgenomen in het Congolese leger.

De M23-beweging ontstond echter pas een aantal jaar later, op 4 april 2012. Ongeveer 300 soldaten - voornamelijk etnische Tutsi - begonnen vanaf die dag te muiten uit protest tegen de slechte leefomstandigheden en het lage salaris in het Congolese leger. De beweging groeide in rap tempo en werd steeds gewelddadiger.

De basis van M23 ligt in het oosten van Congo (officieel: Democratische Republiek Congo). In die regio, nabij Goma, de hoofdstad van Noord-Kivu, wordt momenteel weer gevochten. Volgens het Rode Kruis zijn ongeveer 66.000 mensen op de vlucht geslagen, richting Oeganda.

Het is dus een strijd tussen de rebellen van M23 en de Congolese regering?
Dat is te simpel gesteld. De M23-beweging heeft het startschot gegeven tot nieuwe onlusten, maar is bij lange na niet de enige gewapende groep die in Oost-Congo actief is. Er zijn naar schatting zo'n 50 gewapende milities in de regio, waaronder ook milities uit de buurlanden Rwanda, Burundi en Oeganda. Zo vielen Oegandese rebellen van het ADF-Nalu (die de sharia willen invoeren) afgelopen dagen ook verschillende plaatsen in Oost-Congo aan.

De verschillende strijdersgroepen hebben op politiek niveau veel invloed in Congo. De rebellenbeweging Raia Mutomboki (letterlijk: 'de bevolking is kwaad') is bijvoorbeeld verantwoordelijk voor het beslechten van geschillen en het heffen van belastingen.

Dat geeft meteen aan hoe het gesteld is met het officiële bestuur in Congo. Dat is zijn controle over het land volledig kwijt. Er is geen onafhankelijke rechtspraak, geen functionerend veiligheidsapparaat en de staat is niet bij machte om zijn bevolking te beschermen tegen het geweld.

Beeld afp
Beeld reuters
Beeld ap

Hoe komt dat?
Een opeenstapeling van conflicten heeft het openbare leven (en de economie) van Congo totaal ontwricht. De oorlog heeft haar oorsprong in 1996 en is een direct gevolg van de Rwandese genocide (in 1994), lokale spanningen over de toegang tot grondstofrijke gebieden, de burgeroorlog in Burundi en de instorting van het politieke bewind van Mobutu (president van Congo, dat toen nog Zaïre heette, van 1971 tot 1997).

In de Congolese oorlog is, kortom, een groot aantal spelers actief. Binnen - en buitenlandse factoren beïnvloeden en versterken het conflict. Omdat er maar liefst negen Afrikaanse landen bij het conflict betrokken zijn, wordt ook wel gesproken van de 'Afrikaanse Wereldoorlog'.

Voor een uitgebreide uitleg over de oorsprong van de oorlog kunt u hier terecht.

Hoeveel slachtoffers zijn er tot nu toe gevallen?
De afgelopen drie dagen zijn er bij de confrontatie tussen het Congolese leger en de M23-beweging naar schatting zo'n 130 mensen omgekomen. Dat is een schijntje als je kijkt naar het totale dodenaantal.

Volgens het International Rescue Committee kostte het conflict sinds 1998 aan ongeveer 5,4 miljoen mensen het leven. De meesten stierven van honger of door ziekte. Andere bronnen spreken van grotere dodenaantallen, oplopend tot 8 miljoen. Hoe dan ook: de aantallen zijn zo schrikbarend hoog dat gesproken kan worden van de op een na dodelijkste oorlog in honderd jaar, na de Tweede Wereldoorlog. Naar verluidt sterven er ongeveer 1000 tot 2000 mensen per dag.

Wat doet de internationale gemeenschap hiertegen?
In Congo is al jarenlang een vredesmacht actief van ongeveer 20.000 militairen. De reputatie van de blauwhelmen kreeg vorig jaar november een forse dreun omdat zij niet hadden ingegrepen toen rebellen van de M23-beweging de oostelijke stad Goma innamen. Ook wordt de vredesmissie als mislukt bestempeld omdat de militairen niet in staat zijn om de stelselmatige verkrachting van vrouwen en kinderen te voorkomen.

De VN-missie kost bovendien een hoop geld: één miljard euro per jaar.

Beeld reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.