Zeven vragen

Zelfs experimentele medicijnen gaan ebolacrisis niet oplossen

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) wil dat artsen nog niet op mensen geteste, experimentele medicijnen gaan gebruiken tegen de ebola-uitbraak in West-Afrika. Terwijl de gevaren groot zijn - en nagenoeg vast staat dat het weinig zal helpen.

Een gezondheidswerker in Monrovia wordt gedesinfecteerd ter preventie tegen het ebolavirus. Beeld ap

Waarom eigenlijk niet?
Wereldwijd zijn er momenteel zo'n tien vaccins en geneesmiddelen tegen ebola in een vergevorderd stadium van onderzoek. Maar nog niet één is er getest op mensen, zodat onduidelijk is of ze wel werken op de mens en of ze veilig zijn. Bovendien worden ze nog niet massaal geproduceerd. Van het middel ZMapp bijvoorbeeld is nu nog maar net genoeg beschikbaar om twee mensen te behandelen. Daarna is het op en moet het worden bijgemaakt, een proces dat maanden duurt omdat het medicijn moet rijpen in genetisch gemodificeerde tabaksplanten.

Waarom dan toch experimentele middelen inzetten?
Twee Amerikaanse welzijnswerkers werden nadat ze met ebola besmet raakten behandeld met ZMapp. Ze lijken de crisis te gaan overleven. Daardoor klonk de oproep om middelen zoals ZMapp ook beschikbaar te stellen voor Afrika. De WHO geeft daaraan nu, na een dag intern beraad, gehoor.

Een arts prepareert een bloedmonster voor een media-presentatie over ebola in Duitsland. Beeld getty

Had de WHO dat niet veel eerder moeten doen? Er zijn al meer dan 1000 doden...
De inzet van experimentele medicijnen en vaccins kan gevaarlijk zijn. Vaak hebben nieuwe medicijnen ernstige bijwerkingen, uiteenlopend van milde uitslag tot de dood. En als dat zo is - of als het middel niet werkt en de patiënten gaan toch dood - kan het Westen het verwijt krijgen dat het gevaarlijke medicijnen test op kwetsbare Afrikanen. De WHO is bang dat dat de toch al broze verhoudingen tussen Afrikanen en de Westerse geneeskunde verstoort. En als ebolapatiënten zich afkeren van de reguliere artsen en uit het zicht van de WHO verdwijnen, verliest de WHO haar greep op de uitbraak. Er is meer. Het optreden van allerlei bijwerkingen zou de artsen ter plaatse zwaar belasten. Het tekort aan experimentele middelen zou voor onrust kunnen zorgen en zelfs tot geweldsuitbarstingen kunnen leiden. En de middelen zouden valse hoop kunnen bieden en zo de aandacht afleiden van de 'gewone' patiëntenzorg en hygiëne.

Maar... het is dus blijkbaar al gelukt om mensen te genezen van ebola?
Dat is niet met zekerheid vast te stellen. De besmette Amerikaan Kent Brantly werd weliswaar met ZMapp behandeld, maar kreeg ook een bloedtransfusie van een jongen die van ebola was genezen en dus antistoffen in zijn bloed had. Aan de andere kant: een 75-jarige, met ebola besmette Spaanse priester overleed gisteren twee dagen nadat men hem ZMapp had toegediend alsnog - de eerste eboladode in Europa, en het bewijs dat ZMapp in elk geval geen wondermiddel is.

Een vrouw draagt een mondkapje op Murtala Muhammed Airport in Lagos. Beeld afp

Wat voor medicijnen zijn er eigenlijk in aantocht?
Een handvol experimentele middelen komt in aanmerking voor veldproeven op patiënten.
ZMapp is een cocktail van drie antistoffen die apen enigszins beschermt tegen ebola - mits binnen twee etmalen na besmetting toegediend. De antistoffen gaan op de 'uitsteeksels' van het virus zitten en verhinderen zodoende dat het mensencellen binnendringt. Werd gebruikt om de Amerikanen Kent Brantly en Nancy Writebol te behandelen. Maar het nadeel is dat het spul zeer lastig te maken is.
TKM-Ebola is een futuristisch middel dat de vermeerdering van het ebolavirus remt door stukjes genetisch materiaal als stoorzender te gebruiken. Na hoopgevende tests op apen werd een proef op mensen in juli afgeblazen wegens mogelijke bijwerkingen. Vorige week beschikte de Amerikaanse medicijnautoriteit FDA echter dat het middel wel mag worden getest op ebolapatiënten.
VSV is een vaccin dat het immuunsysteem leert hoe het ebola moet herkennen, door het aan een eiwit van ebola te laten 'snuffelen'. Canada stelt zo'n 1000 doses van het vaccin beschikbaar. Het middel werd in 2009 toegediend aan een Duitse laborante die zichzelf per ongeluk had geprikt aan een injectienaald met ebolavirus. De vrouw overleefde en bleek achteraf ebola-antistoffen in haar bloed te hebben. Onduidelijk is echter of ze sowieso wel met het virus was geïnfecteerd.

Was er niet ook een Nederlands middel in aantocht?
Ja. In Leiden werkt het biotechbedrijf Crucell aan een vaccin tegen onder meer ebola. Het vaccin bestaat uit een onschuldig virus met ebola-eiwitten op zijn buitenkant: zo moet het immuunsysteem van de ingespoten patiënt ebola leren herkennen. Aan zo'n vaccin is grote behoefte, al was het maar om hulpverleners die nu bang thuis zitten alsnog aan het werk te krijgen. Maar hoewel de voorlopige resultaten van het Leidse vaccin 'veelbelovend' zijn, zoals een woordvoerster van Crucell zegt, is het vaccin nog lang niet klaar. Pas eind volgend jaar op zijn vroegst is het bedrijf toe aan patiëntenproeven.

Een poster met voorlichting over ebola in Abidjan. Beeld afp

En nu?
Twee zieke Liberiaanse artsen worden nu naar alle waarschijnlijkheid als eerste Afrikanen geïnjecteerd met het nog niet op mensen getest ebolamedicijn ZMapp (dat daarna op is). Ook TKM-Ebola wordt waarschijnlijk incidenteel ingezet, net als wellicht andere middelen. Experts verwachten dat het daarna een tijd lang stil zal zijn, en dat er pas over maanden, zo niet pas volgend jaar, meer schot in de zaak komt - wellicht pas als de huidige uitbraak vanzelf is uitgedoofd. 'Aan de andere kant', zegt viroloog Matthijs Raaben van het Antoni van Leeuwenhoek, 'is het nu voor het eerst dat deze ziekte zo enorm in de belangstelling staat. Misschien zorgt dat voor extra beweging.' De uitbraak kostte tot dusver (12 augustus) aan 1013 mensen het leven van de zeker 1848 geïnfecteerden in Guinea, Sierra Leone, Liberia en Nigeria.

Een gezondheidswerker in Sierra Leone. Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.