Winkel drijven is vorm van oorlog voeren

Agostinho de Andrade zit vorige week dinsdag op z'n gemak achter de toonbank de krant te lezen. De eigenaar van de Kwikspar in Alberton heeft net de stalen roldeur van zijn supermarkt geopend, zoals iedere ochtend om zes uur....

Het lijkt het begin van een gewone zomerdag in een buitenwijk van Johannesburg. Bedrijfsleider Nelson de Freitas is achter in de winkel, om een tube Colgate die de vorige avond bij de kassa was blijven liggen, terug te leggen in het schap. 'Opeens hoor ik de baas schreeuwen. En meteen daarna vallen er schoten.'

Een overval, beseft De Freitas. De vijfde alweer in vijf jaar. Met zijn zware .45-pistool in de aanslag rent hij door een van de gangpaden van de moderne supermarkt naar voren. Daar ziet hij De Andrade, wankelend en bloedend, die met zijn pistool op een paar mannen vuurt.

'Er waren vier overvallers binnen. Ze hadden mijn baas in zijn arm en in zijn been geschoten. Maar hij wist zijn pistool nog te trekken en terug te schieten.'

Ook De Freitas en zijn collega José Duarte beginnen te schieten. Een overvaller valt dodelijk getroffen neer bij de sigarettenbalie, de anderen rennen de winkel uit. Op het parkeerterrein zit een vijfde man te wachten in de vluchtauto. De overvallers proberen weg te komen, maar ze komen niet ver. Hun oude BMW loopt al na enkele tientallen meters vast in een kogelregen.

'De Andrade was in elkaar gezakt, maar Duarte en ik kregen buiten hulp van een paar voorbijgangers', vertelt De Freitas. Twee automobilisten die de schoten hebben gehoord zijn gestopt, ze trekken hun pistolen en openen samen met het winkelduo het vuur op de auto, die met een verbrijzelde voorruit tot stilstand komt. Even later liggen twee overvallers dood op het asfalt van de Voortrekkerstraat. De twee resterende rovers weten te vluchten, een wordt kort erna een paar straten verderop gewond gevangen.

Agostinho de Andrade en zijn helpers zijn nu helden in Alberton. Zij deden wat steeds meer Zuid-Afrikanen, blank en zwart, bij voorkeur zouden doen als ze worden geconfronteerd met misdaad: meedogenloos afrekenen met de criminelen. Bij een lokaal radiostation stroomden de felicitaties en wensen van beterschap - De Andrade ligt nog in het ziekenhuis, maar hij is inmiddels van de intensive care af - binnen.

In de winkel is het niet anders. 'Ik zeg: gelukgewenst! Het is de enige manier om een einde aan te maken aan de misdaad', zegt een oudere vrouw, die net haar boodschappen heeft afgerekend. Ongevraagd lucht ze haar hart. 'We moeten ze doodschieten. Laatst bij die andere winkel in Springs zijn er toch ook een paar neergeknald? Prachtig! Het gaat de goede kant op. Allemaal doodschieten, die criminelen.'

De overval op de Kwikspar in Alberton is een van de vele tienduizenden gewapende overvallen die het land, met Johannesburg als misdaadcentrum, jaarlijks teisteren.

Er is een duidelijke trend, zeggen de kenners: omdat banken en geldtransporten door de opvoering van de bewaking steeds riskanter worden voor criminelen, richten bendes hun vizier op eenvoudiger locaties. Winkels vooral, maar ook restaurants en zelfs scholen. Daar kunnen ze zo binnenlopen en snel een paar duizend gulden buitmaken.

'Wij zijn de gemakkelijke doelwitten. Onze deuren staan wijd open, kassa's met kogelvrij glas is niet te doen', zegt bedrijfsleider De Freitas, terwijl hij een frisdrankkoelkast installeert ter vervanging van het exemplaar dat vorige week in de schietpartij sneuvelde. 'Maar met ons hadden ze de verkeerde te pakken. Mijn baas vecht altijd terug.'

De overvallers hebben eigenlijk nog geluk gehad, vindt De Freitas. Want normaal heeft zijn baas in de winkel ook een Uzi onder handbereik. Net op de ochtend van de overval had hij het machinepistool in de haast echter thuis laten liggen, zodat hij zich alleen met een eenvoudig pistool kon verweren.

De eigenaar van de Kwikspar op de hoek van Voortrekkerstraat en Paul Krugerstraat zal nooit zijn handen in de lucht steken, verzekert zijn bedrijfsleider. Agostinho de Andrade heeft in het leger gezeten, in Angola. Vandaar. Bij een eerdere overval is hij al eens in het gezicht geraakt. 'Hij heeft zelfs toen nog een overvaller in de rug kunnen schieten.'

De Kwikspar in Alberton staat niet alleen. Naarmate de misdaadcijfers stijgen en burgers zien dat de politie hen onvoldoende beschermt, groeit de particuliere initiatief. De Zuid-Afrikaanse burgerij moet inmiddels een van de zwaarst bewapende ter wereld zijn.

Particuliere beveiligingsdiensten groeien als kool. Ook de neiging het recht geheel in eigen handen te nemen stijgt, getuige de opkomst van knokploegen als Mapogo, een vigilante-groepering die, ontstaan op het zwarte platteland, haar vleugels inmiddels naar de grote steden heeft uitgeslagen.

In Johannesburg, waar de berovingen het ergst zijn, staan veel winkeliers tegenwoordig of zelf gewapend achter de toonbank, of er is een veiligheidswacht ingehuurd die buiten met een geweer de wacht houdt. 'Je moet je eigen maatregelen nemen', verklaart De Freitas, 'want op de politie kun je niet vertrouwen. Weet je wie er na de overval het eerst op het toneel verscheen? De beveiligingsdienst, en daarna kwam de ambulance. Ik had het alarmnummer gebeld, maar de politie was een van de laatsten.'

Tachtig kogelhulzen vonden de politie-agenten na afloop. Een van de drie gedode overvallers had niet minder dan zeventien schotwonden. Het waren jongens van begin twintig uit de townships. Bij hun lijken werden drie pistolen gevonden.

Bij de Kwikspar gaat het leven weer min of meer zijn gewone gang. 'Wat moeten we anders', zegt Nelson de Freitas. De volgende overvallers kunnen wat hem betreft op een nog bloediger onthaal rekenen. Sinds afgelopen week heeft hij een tweede extra magazijn bij zich gestoken. 'Met twee keer herladen heb ik nu 22 kogels. Dat is beter, want vorige week stond ik op een gegeven moment toch met een leeg pistool.'

Een mooie winkel drijven in Johannesburg is een vorm van oorlogsvoering geworden. De bedrijfsleider van de Kwikspar hoopt snel een vergunning voor een geweer te krijgen. 'Dat is effectiever dan een pistool. Met een enkel schot blaas je ze definitief omver'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.