Grafisch ontwerper Wim Crouwel in 2011.

Postuum Wim Crouwel (1928-2019)

Wim Crouwel, hoeder van het functionele ontwerp en een onverzettelijke rechtlegger

Grafisch ontwerper Wim Crouwel in 2011. Beeld Foto Guus Dubbelman / de Volkskrant

Zijn letters, postzegels en affiches werden verfoeid en aanbeden en Wim Crouwel werd in zijn eentje verantwoordelijk gehouden voor de ‘Nieuwe Lelijkheid’ van de grafische vormgeving in de jaren zestig en zeventig. Maar ‘Mister Gridnik’ hield voet bij stuk en zijn moderniteit wankelde nooit onder de tijdgeest.

Het zegt veel over grafisch ontwerper Wim Crouwel (Groningen, 1928) dat hij in de jaren zeventig van de vorige eeuw bijna in zijn eentje de schuld kreeg van de ‘Nieuwe Lelijkheid’ in Nederland. De donderdag in Amsterdam overleden hoeder van functioneel en sober grafisch ontwerp is zonder twijfel de meest invloedrijke Nederlandse vormgever van na de oorlog. Crouwel – die 90 jaar is geworden – kampte al een tijdje met een broze gezondheid.

Crouwel was niet alleen zelf zichtbaar als ontwerper met zijn affiches voor het Van Abbemuseum in Eindhoven, het Stedelijk in Amsterdam en met zijn befaamde serie van cijferpostzegels uit 1976 (die een kwart eeuw dienst hebben gedaan). Nog groter was zijn invloed als een van de oprichters van Total Design. Dit ontwerpbureau raakte vanaf 1963 alles aan in Nederland dat een vormgevershand vroeg: affiches, tentoonstellingen, huisstijlen, bedrijfslogo’s, maar ook het telefoonboek, toen nog een instituut met een ongekende oplage van 7 miljoen exemplaren.

Beeld Archief Stedelijk Museum
Affiche voor de tentoonstelling Vormgevers (1968).

En Crouwel kon het niet alleen maken, hij kon het ook vertellen, waardoor hij een publieke figuur werd. ‘Grafische vormgeving is geen luxe, het is onmisbaar onderdeel van ons dagelijks leven’, zei hij in 1968 ietwat belerend op tv.

Modernist in hart en nieren

Wim Crouwel was in hart en nieren een modernist. Hij geloofde niet alleen in de vooruitgang, hij wás de vooruitgang met zijn New Alphabet (1967), de eerste letter speciaal voor de computer ontworpen. Het meest imposant aan zijn persoonlijkheid is dat die moderniteit nooit wankelde onder de tijdgeest, die zeker niet altijd in zijn voordeel was. Het hippiedom uit de jaren zestig met zijn zwierige symboliek en psychedelica stond diametraal tegenover zijn kale rationele beeldtaal. Het gedemocratiseerde design van de jaren tachtig rijmde geheel niet met de rigide stramienen van ‘Mister Gridnik’, zoals hij door ontwerpers liefkozend werd genoemd.

Logo van Teleac.

Maar Crouwel liet zijn rationele aanpak nooit in de steek. Onder bijna al zijn ontwerpen kun je een ruitjespapier leggen. Het is mathematisch en beredeneerd design, elke vormgevingsbeslissing past in een logica, alles heeft een vaste plaats. Voor de toeschouwer is het grid volgens Crouwel – ook al ziet hij het niet – een houvast dat hem helpt de inhoud tot zich te nemen. ‘Ik ben een rechtlegger’, zegt Crouwel in een recente documentaire die Lex Reitsma over hem maakte. ‘Iedere keer als ik iets scheef zie staan, leg ik het recht. Dat is een akelige gewoonte, maar ik ben er nou een keer mee getrouwd.’

Crouwel hield van schreefloze fonts omdat die nieuwerwetse rechte letters, zonder historie, volgens hem meer dienstbaar zijn aan het doel van typografie: de boodschap van een schrijver, een kunstenaar of een tentoonstellingsmaker zo neutraal mogelijk over te brengen. Tierelantijnen en ornamenten veroorzaken slechts ruis. ‘Het verlangen van de typograaf om iets toe te voegen aan het onderwerp van een boek of affiche, moet worden onderdrukt. Je moet als vormgever het werk tonen, niet aanvullen’, zei hij in 2011 tegen de Volkskrant.

Dat hij met Total Design op zo veel fronten zichtbaar was, keerde zich in de jaren zeventig tegen hem toen hij het telefoonboek vormgaf in de strenge schreefloze Helvetica, zonder één kapitale letter te gebruiken (‘dat scheelde veel ruimte’, zou hij later zeggen). De natie buitelde over hem heen. Onmenselijk design, lelijk en misdadig waren enkele kwalificaties. De Vrij Nederland-columnist Renate Rubinstein voerde een campagne tegen wat zij de ‘Nieuwe Lelijkheid’ noemde. Op een debatavond in het Amsterdamse Paradiso werd Crouwel voor fascist uitgemaakt.

Telefoonboek. Beeld Lex Reitsma

Crouwels meest productieve tijd was in de jaren zestig en zeventig, toen hij samen met de ontwerpers Friso Kramer en Benno Wissing Total Design had opgericht en eerst bij het Van Abbe en later het Stedelijk Museum Amsterdam de huisontwerper was. Hij maakte voor die laatste het krachtige SM logo, dat nu nog steeds zo ijzingwekkend modern oogt dat je je afvraagt waarom het museum er ooit afstand van nam. Bij Total Design maakte hij van alles, waaronder het logo van beddenfabrikant Auping. Een logo in schreefloze onderkasten met een langgerekte balkje, als een matras, er bovenop. Auping heeft het logo nog steeds

In Crouwels kunstaffiches voor de musea uit die jaren zie je zijn voorkeur voor typografische oplossingen. Hij gebruikte zelden illustraties op zijn posters. Als je ze nu terugziet, lijkt het werk daardoor minder kwetsbaar voor de tijd. De affiches die hij maakte voor Pollock, Corneille, Edgar Fernhout en Leger zijn heel gewild in de posterhandel. In 1968 maakte hij een bijna historisch affiche voor de tentoonstelling Vormgevers. Voor het eerst wordt hier dat onzichtbare grid naar voren gehaald, waarin de bijna digitale letters worden omsloten. Alles staat in het gelid. De vormgever maakt op dit werk zijn vormgevingsvisie letterlijk leesbaar. Een krachtig statement dat tot zijn beste affiches mag worden gerekend.

New Alphabet, Wim Crouwel, 1967. Beeld Wim Crouwel/ NAGO

Hernieuwde waardering

De letter die een jaar daarvoor ontwierp, New Alphabet, leverde hem waardering maar ook een emmer kritiek op. Het was een letter die ver vooruit keek naar het digitale tijdperk dat nog moest komen. Om elke letter even breed te kunnen maken, had hij de ‘m’ en de ‘w’ in tweeën geknipt. Het tekent Crouwels eigenzinnigheid dat hij het consequente boven de leesbaarheid stelde. Dat verleidde collega-ontwerper Piet Schreuders tot de opmerking dat de New Alphabet ‘de enige letter is die je alleen kunt lezen met ondertiteling’.

Het pleit voor Crouwel dat hij de kritiek goed verdroeg. ‘Wel mooi dat hij dat zo unverfroren zegt’, is Crouwel commentaar als documentairemaker Reitsma de ontwerper zelf een kritisch stuk van Schreuders over hem laat voorlezen. De storm over de Nieuwe Lelijkheid bracht Crouwel niet van zijn stuk. En uiteindelijk keerde de kritiek om in hernieuwde waardering.

De band Joy Divison gebruikte in de jaren tachtig zijn New Alphabet voor de hoes van de lp Substance en het Britse muziekblad (later website) New Musical Express zette hem in als kopletter. De Britten waren zo’n fan van Crouwel, dat ze als eersten een groot eerbetoon brachten in de vorm van oeuvretentoonstelling in 2011 in Londen, nog voor het Stedelijk Museum zelf, dat de thuisbasis van Crouwel was.

Ook in Nederland heeft het patina van de tijd Crouwels werk alleen maar krachtiger gemaakt. Een halve eeuw na dato oogt alles nog totaal modern. ‘Ik heb altijd veel waardering gehad, ook veel kritiek’, zei Crouwel tegen de Volkskrant in 2011. ‘Maar die kritiek heeft mij altijd sterker gemaakt. Ze kunnen zeggen wat ze willen, ik vind toch dat ik gelijk had.’

Woonboot, ontwerp Wim Crouwel. Beeld .

Te zien:

Wim Crouwel, modernist, documentaire van Lex Reitsma: 26/9, 22.55 uur, Avrotros Nederland 2.

Mr Gridnik, Stedelijk Museum, overzicht van werk, 28/9 t/m 22/3.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden